10فرمان برای مستندسازان

محمد احسان مفیدی‌کیا


​​​​​​​اگر تا به حال به‌عنوان مستندساز در پی ساختن یک فیلم خوب بوده‌اید یا حتی به‌عنوان مخاطب فیلم مستند خواسته‌اید متر و معیاری برای تشخیص اثر خوب از بد داشته‌ باشید، به قدر خواندن این سطور به خودتان فرصت دهید و بعد خوب به دستور‌العمل و نوع نگاه جناب ویکتور کوزاکوفسکی، مستندساز شهیر روسی فکر کنید، شاید صورت مسأله از بیخ و بن تغییر کرد.
کوزاکوفسکی یک شعار مشخص و صریح دارد که ممکن است در اولین برخورد عمق آن چندان به نظر نیاید، پس آن را چند بار بخوانید: «به جای مستند خوب، مستند خاص بسازید!» و نگاه خاص از دیدگاه او به معنی این است که هیچ چهارچوبی را یقینی ندانید و همیشه امکان فراتر رفتن از ساختارهای مرسوم را برای خود قائل باشید. اگر بر این مبنا دو تیپ مستندساز داشته باشیم، می‌توان چنین گفت: «بعضی فیلمسازها خوب هستند و می‌شود درک‌شان کرد، برخی متفاوت و خاص هستند و شاید حرف‌شان را نفهمیم، من [کوزاکوفسکی] تلاش می‌کنم در دسته دوم باشم.» او در آثارش بخوبی این تلاش را به نمایش در می‌آورد: «تیشه(2002)»، «روسیه از پنجره من (2003)» و «گوندا (2020)» تنها چند نمونه از مستندهای اوست که هر کدام به تنهایی مصداق خوبی برای خاص بودن نوع نگرش و مستندسازی ویکتور کوزاکوفسکی است.
اگر بخواهم شدت این خاص بودن را بیشتر تشریح کنم باید سراغ بدیهی‌ترین مفاهیم در مستندسازی بروم. آنجایی که نوع نگاه و میزان اعتبار کوزاکوفسکی نسبت به واژه «حقیقت» چنین بیان می‌شود: «حقیقت کل زندگی نیست، دروغ هم در زندگی ما حضور دارد، زندگی دایره بزرگ‌تری از حقیقت است». او در آثارش بر همین سیاق عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی را در ساده‌ترین شکل از مشاهده‌گری بیان می‌کند، در واقع این مستندساز سعی دارد با ارائه شیوه بیانی تازه‌، به ایده‌های نو دست یابد. نمود عملی شیوه بیانی خاص کوزاکوفسکی در آشنایی‌زدایی از مفاهیم روزمره و سعی بر دیدن آن چیزی است که در شرایط معمول نمی‌توانستیم یا نخواستیم آن را ببینیم. اگر قرار باشد 10فرمان کوزاکوفسکی را در مستندسازی فهرست کنیم، چنین خواهد بود:
اول؛ اگر می‌شود و می‌توانید بدون مستندسازی زندگی کنید، پس اصلاً مستند نسازید!
دوم؛ فقط برای اینکه چیزی بگویید فیلم نسازید، همان گفتن یا نوشتن کافی است!
سوم؛ اگر پیام خود را قبل از ساختن مستند می‌دانید، اصلاً آن را نسازید.
چهارم؛ از چیزهایی که صرفاً دوست‌شان دارید یا از آنها متنفرید فیلم نسازید.
پنجم؛ مغز برای قبل و بعد از فیلمسازی است، حین تولید مستند از غریزه و شهود استفاده کنید.
ششم؛ مردم را مجبور نکنید که کلمات یا رفتاری را تکرار کنند، زندگی تکرار شدنی نیست.
هفتم؛ نماها اساس فیلم هستند.
هشتم؛ قصه برای مستند مهم است، اما درک و آگاهی از آن هم مهم‌تر است.
نهم؛ سعی کنید [در فرایند تولید مستندهای خود] انسان بمانید، بویژه موقع تدوین
تا اینجا 9فرمان را دانستیم اما طبق آنچه در ابتدای یادداشت آمد، بنا بر خاص بودن، شکستن چهارچوب‌ها و قوانین به نفع ایده شخصی است، از این‌رو می‌توان فرمان دهم را مهم‌ترین این فهرست دانست و عمیقاً به آن باور داشت: 
دهم؛ «از قوانین من پیروی نکنید و قوانین خود را بسازید.»