زهرا کشوری
خبرنگار
کار جا‌به‌جایی روستایی که روی شهر 6 هزار ساله چگاسفلا ساخته شده بود به جایی نرسیده‌است. سرپرست کاوش‌های چگاسفلا از ساخت و سازهای جدید روی مهم‌ترین سند تعلق خلیج فارس خبر می‌دهد. سال گذشته بود که معاون وقت رئیس جمهور پس از انتشار گزارش روزنامه ایران دستور فوری برای جابه جایی این روستا داد. باستان‌شناسان، منطقه‌ای را برای ساختن روستای جدید پیشنهاد دادند تا مردم روستا بتوانند از حضور گردشگر در این منطقه باستانی بهره اقتصادی ببرند. این دستور چراغ امید را در دل دوستداران میراث فرهنگی بهبهان روشن کرد. آنها امیدوار شدند که چگاسفلا هرگز به سرنوشت ارجان 5 هزار ساله دچار نشود. شناسنامه شگرف ارجان بهبهان با جام مشهورش را تیغ لودرها صد پاره کردند. چگاسفلا مهم‌ترین سند تعلق خلیج فارس به ایرانی‌ها است. باستان‌شناسان در کاوش‌های خود به شواهدی رسیدند که نشان می‌دهد فلسطین اشغالی، عربستان، امارات و بین النهرین در هزاره‌های بعد تحت تأثیر تمدن ایران قرار گرفته‌اند.  «عباس مقدم» سرپرست کاوش‌های چگاسفلا به «ایران» می‌گوید: «هیچ اتفاقی برای جا به جایی روستا نیفتاده است. سال گذشته یکی ، دو جلسه انجام گرفت. نامه نگاری‌هایی هم از طریق سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان بنیاد مسکن و شهرسازی رد و بدل شد اما معلوم نیست قرار است چه اتفاقی بیفتد.»
ساخت و ساز روی محوطه‌های تاریخی و باستانی براساس قوانین مصوب ملی ممنوع است اما مقدم می‌گوید: «چند ساخت و ساز روی عرصه انجام گرفته است.» به گفته عباس مقدم ۱۵ تا ۲۰ خانوار در روستای مورد نظر ساکن هستند، اما نزدیک به ۴۰ خانه وجود دارد که بقیه آنها متروکه شده است.

سرنخ تاریخ
وقتی کلنگ باستان‌شناسان در چگاسفلا دشت زهره در بهبهان به زمین خورد، تاریخ شهرنشینی در حاشیه خلیج فارس عوض شد. باستان‌شناسان در این کاوش‌ها برای نخستین بار به گورستانی آجری در شش هزار سال پیش رسیدند اما آنچه در میان گورستان و نیایشگاه آجری کشف شده قرار داشت، مهمتر از معماری شگفت‌انگیز آجری آن بود.
چگاسفلا تعلق خلیج فارس به ایرانی‌ها را به شش هزار سال پیش می‌برد و سرنخ برخی از تمدن‌های منطقه را نشان می‌دهد.
ریشه‌های تاریخی که در هزاره‌های بعد، عربستان، امارات، فلسطین اشغالی و بین‌النهرین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. چگاسفلا به تنهایی ادعاهای کشورهای کوچک حاشیه خلیج فارس و عربی را برای عادی‌سازی نامی مجعول رد می‌کند و نشان می‌دهد این کشورها چگونه تحت تأثیر تاریخ شش هزار ساله ایرانیان در هزاره‌های بعد قرار می‌گیرند.
باستان‌شناسان در چگاسفلا استل‌هایی (سنگ نگاره) با نقش دو بز رو به روی هم یافته‌اند. این نقش‌ها سه هزار سال بعد به شکل دو غزال عربی روی گورهای العین نقش می‌شود. عباس مقدم، سرپرست کاوش‌های چگاسفلا می‌گوید:«امارات در یونسکو ادعا کرد که ریشه فرهنگی گورستان العین غنی است و آن را ثبت جهانی کرد. در حالی که استل‌های چگاسفلا بیش از سه هزار سال قدیمی‌تر از تصاویر العین است. روی قبورالعین دو غزال عربی(اوریکس) رو در روی هم ایستاده‌اند اما در چگاسفلا دو بز.
مقدم می‌گوید: «تفاوت این است که (نقش دو بز) اینجا در یک مکان مذهبی قرار دارند آنجا روی یک گور. پس با یک سنت ریشه‌دار در منطقه باستانی رو به رو هستیم. این سنت و تمدن طبعاً از جایی ریشه گرفته است؟ هیچ گزارش دیگری وجود ندارد. پس ما قدیمی‌ترین نقش را در چگاسفلا داریم که نشان می‌دهد چگاسفلا ریشه تمدنی منطقه است.» همچنین باستان‌شناسان، پیکرک‌هایی در نواحی شرقی و غربی شبه جزیره عربستان یافته‌اند که نشان از تأثیر چگاسفلا روی آنها دارد. استل‌های کشف شده در چگاسفلا ریشه‌های تاریخی باستانی کشفیات منطقه هزور‌‌‌ فلسطین اشغالی را نیز در خود دارد. استل‌های کشف شده در «هزور» به دوره برنز می‌رسد یعنی ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد. استل‌های چگاسفلا ۳۸۰۰ سال از یافته‌های هزور قدیمی‌ترند.
مقدم اعتقاد دارد که چگاسفلا پنجره‌ای است که انسان معاصر را به دیرینگی خلیج‌فارس می‌برد. تا پیش از آنکه باستان‌شناسان با ورود به گورهای آجری، دنیای پررمز و راز چگاسفلا را رمزگشایی کنند، چند برگ محدود از تاریخ خلیج فارس از دل هزاره‌ها بیرون کشیده شده بود. قدیمی‌ترین یافته‌های مرتبط با خلیج‌فارس، به چند غار متعلق به دوره پارینه‌ سنگی در منطقه هرمزگان و چند محوطه کوچک هزاره پنجم پیش از میلاد در بوشهر محدود می‌شد. این غارها و محوطه‌ها عموماً در مناطق پس‌کرانه قرار داشتند و تنها یکی دو تا از آنها در کرانه‌های خلیج فارس قرار دارد. در دوره‌های تاریخی نیز بر کرانه خلیج فارس شهر عیلامی لیان کاوش شده و در دوره اسلامی شهر سیراف است.
چگاسفلا برای ثبت جهانی حداقل ۴ تا ۵ معیار از ۱۰ معیار یونسکو را دارد. نشانه‌هایی دال بر شاهکار نبوغ خلاقانه‌ بشر یکی از معیارهای این سازمان بین‌المللی است که باستان‌شناسان ردش را در گورستان و نیایشگاه ۶ هزارساله چگاسفلا یافته‌اند. مقدم چگاسفلا را یکی از نادرترین مکان‌های آیینی مربوط به هزاره پنجم پیش از میلاد می‌داند. به گفته این باستان‌شناس، اجزای این مکان آیینی به‌صورت منظم در کنار همدیگر قرار گرفته‌ است که نمادگرایی منحصر به فردی در چینش قبور، نیایشگاه و سفال‌‌های آن دیده می‌شود. او چگاسفلا را نمونه منحصر به فردی از یک تمدن و سنت مرده می‌داند. این هم یکی دیگر از معیارهای یونسکو برای ثبت آثار در فهرست جهانی است. مقدم می‌گوید: «ما برای نخستین بار در چگاسفلا با معماری دقیقی از قبور روبه‌رو هستیم که حجره تقسیمی دارند.» به گفته او این ویژگی منحصر به فرد تا قبل از آن در هیچ یک از کاوش‌های باستان شناسی پیش روی باستان‌شناسان قرار نگرفته‌بود. در گورستان شش هزار ساله چگاسفلا استخواندان‌ها (استودان‌ها) وارد معماری گورستان می‌شود. مردم استخوان‌های اجداد پیشین را به رسم احترام در استخواندان قرار می‌دادند و مردگان بعدی را به جای آنها دفن می‌کردند.
باستان‌شناسان نزدیک به ۵ هزار گور در این سایت شناسایی کرده‌اند که دستاورد‌های مهم این کاوش‌ها تنها نتیجه کاوش ۱۰ گور آن است و 4هزار و 990 گور هنوز کاوش نشده‌اند.
روستایی همگون با6 هزار سال تاریخ
تیم باستان‌شناسی به مدیریت مقدم در سال ۹۷ طرح جا‌به‌جایی روستا را ارائه می‌کند. او پیشتر به روزنامه ایران گفته است: «در این طرح یک روستا با تمام مساحت آن که شامل خانه و اراضی روستایی می‌شود در خارج از عرصه چگاسفلا ساخته می‌شود.» تیم کاوش اصرار دارد که اهالی روستا در منطقه‌ای نزدیک به سایت چگاسفلا استقرار یابند تا بتوانند از مزایای حضور گردشگر در این شهر باستانی بهره ببرند.
او می‌گوید: «در طرح داده شده تمام خانه‌ها و اراضی موجود دیده شده است. معتقدیم باید یک روستا با توجه به شرایط منطقه و هماهنگ با آینده چگاسفلا و جاذبه‌های گردشگری آن دیده شود.» بازدید بالای گردشگران از خاتون، زنی شش هزارساله که از چگاسفلا به موزه قلعه شوش رفته، نشان از تمایل بالای گردشگری برای حضور در چگاسفلا دارد.
مقدم اعتقاد دارد جا به جایی اهالی روستا به منطقه‌ای خارج از دشت زهره تبعات اجتماعی دارد و نباید اهالی را از ریشه‌های خودشان جدا کرد. تیم باستان‌شناسی، منطقه مورد نظر برای ساخت روستای جدید را بررسی کرده و اعلام می‌کند که این منطقه دارای داده‌های تاریخی و باستانی نیست و فاقد آثار فرهنگی است. تیم کاوش حتی ضوابط حریم و ارتفاع خانه‌ها را هم مشخص کرده تا حریم منظری شهر چگاسفلا خدشه دار نشود.
مقدم می‌گوید: «اگر طرح از سوی مسئولان تصویب شود، در مرحله بعد می‌توان روی معماری خانه‌های شهرک و هماهنگی آنها با چگاسفلا متمرکز شد.»
به گفته او، این معماری می‌تواند روستای جدید را به یکی از جاذبه‌های مرتبط با تاریخ ارزشمند چگاسفلا تبدیل کند. عباس مقدم که تلاش‌های بسیار زیادی برای حفاظت از چگاسفلا و بیان اهمیت این سایت داشته، می‌گوید: «طرح به صورتی نوشته شده که هیچ حقی از روستاییان ضایع نشود.»
مخالفت بخشدار سردشت با طرح باستان‌شناسان
کار دقیق تیم کاوش مورد قبول مسئولان شهر بهبهان قرار نگرفته است. مقدم از مخالفت بخشدار سردشت زیدون با ساخت روستا در نقطه‌ای ارزیابی شده خبر می‌دهد و می‌گوید: «آنها می‌گویند که با ما مشورت نکرده‌اید و اراضی ملی محل چرای دام فلان روستا است.» به گفته مقدم بخشدار سردشت قول داده تا جای جدید را برای استقرار روستا مشخص کند اما هنوز هیچ خبری از جانمایی بخشداری به گوش تیم باستان‌شناسی نرسیده است.
مقدم اعتقاد دارد اگر استانداری خوزستان و بنیاد مسکن با همکاری معاونت میراث فرهنگی نامه معاون اول رئیس جمهور را مطابق با نظر تیم کاوش اجرایی می‌کردند، روستای جدید چگاسفلا می‌توانست نخستین روستایی باشد که با نگاه میراث فرهنگی و میزبانی از گردشگران ساخته می‌شود. اهالی روستا نیز می‌توانستند در دل یک روستا با بومگردی، اقتصاد جدیدی همزمان با کشاورزی برای خود تعریف کنند تا نام و نان آنها همزمان حفظ شود. روستایی که اولین صاحبان قدیمی‌ترین شهری هستند که تعلق خلیج فارس به ایران را به ۶ هزار سال پیش می‌برد و نقشه کشور‌های کوچک را برای عادی‌سازی نامی مجعول نقش بر آب می‌کند.

برش
جا‌به‌جایی روستا در انتظار تصویب اعتبار

«حسین شجاعی» بخشدار سردشت زیدون در بهبهان در گفت‌و‌گو با «ایران» از رضایت مردم برای جا‌به‌جایی روستا از روی محوطه 6 هزارساله چگاسفلا خبر می‌دهد و مردم این روستا را حافظان اصلی میراث فرهنگی منطقه می‌داند و می‌گوید:«این نقطه شاید تنها نقطه‌ای باشد که مردم اجازه نمی‌دهند کسی دست به قاچاق اشیا بزند.» او درباره نقطه‌ای که تیم باستان‌شناسی برای جا‌به‌جایی روستا انتخاب کرده است هم می‌گوید: «تیم باستان‌شناسی باید قبل از انتخاب منطقه با جهادکشاورزی، میراث فرهنگی، فرمانداری و بخشداری مشورت می‌کرد. این منطقه حوزه عشایری است و نمی‌شود به‌راحتی روستا را به آنجا منتقل کرد.» شجاعی می‌گوید:« جلسه‌ای در استانداری خوزستان برگزار شد. در آن جلسه ایرادها را عنوان کردیم و گفتیم کسانی که جانمایی کردند با منطقه آشنا نبودند. البته آقای دکتر مقدم کاوش را انجام داده‌اند و با منطقه آشنا هستند.» او از رضایت بخشداری برای جابه‌جایی روستا هم خبر می‌دهد و می‌گوید: «یک جلسه در استانداری گذاشتیم و ایرادها گفته شد. باید تمهیدات اسکان در محل جدید ایجاد شود. متأسفانه با توجه به شرایط اقتصادی حاکم اعتباراتی تخصیص داده نشد.» او اسکان اهالی روستا در نقطه‌ای را که تیم باستان‌شناسی انتخاب کرده باعث تنش بین روستاییان و عشایر دامدار که در فصل کوچ به منطقه می‌آیند، می‌داند و می‌گوید: «بنیاد مسکن باید با هماهنگی مردم طرح هادی را تهیه کند، زیر‌ساخت‌ها را انتقال دهد تا مردم ترغیب شوند.»

در فرهنگ اوروک‌ در بین النهرین یک جام آیینی‌ به‌نام وارکا‌ وجود دارد که روی آن نقوش آیینی مثل هدیه دادن به معبد نقش شده است. عباس مقدم سرپرست کاوش‌های باستان شناسی چگاسفلا به «ایران» می‌گوید: «ما دقیقاً همین جام را با همین فرم از جنس سفال کشف کردیم. کسانی که هنر بین‌النهرین را می‌شناسند می‌دانند چقدر جام وارکا‌ از چگاسفلی تأثیر پذیرفته است. جام چگاسفلی ۷۰۰ سال از جام وارکا‌ قدیمی‌تر است.»
عباس مقدم میزان گور نهاده‌های چگاسفلی را با محوطه‌های همزمان بین‌النهرین مثل عبید، اور و... مقایسه می‌کند. او می‌گوید: «این مقایسه نشان می‌دهد گور نهاده‌های چگاسفلی بشدت غنی هستند، یعنی نشان می‌دهند با یک شهر ثروتمند روبه‌رو هستیم که ارتباط بسیار گسترده‌ای با اقصی نقاط جهان آن روز داشته است. این قوم می‌توانستند سنگ‌های مرمرین را از منطقه شرق ایران بیاورند و فلزات را از شرق و فلات مرکزی. انواع و اقسام سنگ‌های رنگی و تزئینی را از منطقه افغانستان برداشت کنند و اکسیدین را از وان ترکیه. مقدم می‌گوید: «اما قبور بین النهرین فقیر هستند عمده‌ترین چیزی که در آنها یافت شد ظروف سفالی است.» به گفته مقدم برای اولین بار است که باستان‌شناسان در جهان در هزاره پنجم پیش از میلاد با این فراوانی گورنهاده‌ها روبه‌رو می‌شوند.

فرهاد نظری
عضو کمیته میراث ناملموس سازمان جهانی اسلامی برای آموزش و پرورش، علوم و فرهنگ (آیسسکو)
در شعبان 1328ق قانون تأسیس «وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه» به تصویب مجلس شورای ملی رسید. تشکیل این وزارتخانه بی‌شک نقطه آغازین حمایت قانونی و تشکیلاتی از میراث فرهنگی در ایران است. این وزارتخانه هم متولی اوقاف و نظارت بر آن بود و هم شعبه‌ای به نام عتیقات داشت که موظف به نشر معارف و نگهداری آثار گذشته بود. تأسیس موزه ملی ایران در 1335ق/1295ش جزء نخستین اقدامات وزارت معارف بود. این موزه با بذل توجه آقای مرتضی‌خان ممتازالملک، وزیر معارف تأسیس شد و درصدد بود عموم ایرانیان از اشراف و تجار و صنعتگران در تکمیل این موزه مساعدت کنند. تشکیل اداره عتیقات در 1337ق/1297ش به ریاست ایرج‌میرزا جلال‌الملک را هم باید در ردیف اقدامات مهم حمایت از میراث فرهنگی قرار داد. این اداره که در سال‌های بعد تغییر نام یافت، منشأ کارهای اساسی در شناسایی، ثبت، مرمت و تعمیر آثار تاریخی و حفاری محوطه‌های باستانی شد. در 1303ش آیین‌نامه‌ای موسوم به آیین‌نامه عتیقات به تصویب هیأت وزیران رسید که ملاک عمل این اداره بود. در 1309ش قانون راجع به حفظ آثار ملی در مجلس تصویب شد که شاید تأثیرگذار‌ترین قانون مربوط به میراث فرهنگی در ایران باشد.
به موجب قانون اوقاف در 1313، تعمیر و ترمیم بناهای تاریخی از محل وصول نیم‌عشر حق‌النظاره اوقافی انجام می‌شد. چون حفظ و تعمیر آثار پیش از اسلام از اعتبار مذکور محظور(اشکال) قانونی داشت، وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه ـ که بعداً به «وزارت فرهنگ» تغییر نام داد ـ درصدد تأمین اعتبار لازم برای حفظ آثار ملی شد. وانگهی هر سال بر تعداد آثار افزوده  شده و مسائل و مبانی نوینی در حفظ آثار مطرح می‌شد. از این رو می‌طلبید طرح سازمان نوینی برای حفظ میراث فرهنگی در انداخته شود. بنابرین در آذرماه 1343 طبق قانون تفکیک وزارت فرهنگ، این وزارتخانه از وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، فرهنگ و هنر و سازمان اوقاف تفکیک شد.
وزارت فرهنگ و هنر که از دل وزارت فرهنگ درآمده بود با هدف و منظور «پیشرفت فرهنگ و هنر و حفظ و توسعه و شناساندن میراث کهن و تمدن باستانی ایران» ایجاد شد و البته موزه ایران باستان به لحاظ برخورداری از موقعیت ویژه به طور مستقل اداره می‌شد.
دایره اقدامات حفاظتی میراث فرهنگی در تشکیلات و وظایف وزارت فرهنگ و هنر اموری نسبت به گذشته گسترده‌تر و مفاهیم نو به قاموس حفاظت میراث فرهنگی راه یافته بود. بررسی و حراست میراث فرهنگی ناملموس ایرانیان، تعیین حریم استحفاظی و منظری بناهای تاریخی، توجه به بافت‌های قدیمی، مطالعه درباره روش‌های گوناگون تعمیر و حفاظت بناهای تاریخی، مراقبت در ایجاد هماهنگی بین بناها و آثار و بافت‌های با ارزش قدیمی و ‌کارهای عمرانی و نوسازی‌ها از جمله مواردی بود که حفاظت گسترده‌تر میراث فرهنگی را می‌طلبید. از این رو در آبان 1344 سازمانی برای حفاظت آثار باستانی تشکیل شد.
 این سازمان در اجرای برنامه خاصی که از طرف وزارت فرهنگ و هنر به منظور جلب توجه افکار عمومی به ضرورت و اهمیت حفظ بناهای تاریخی و آثار باستانی و جلب مساعدت همه افراد کشور، استفاده از امکانات دولتی و بین‌المللی تأسیس شد در طول حیاتش مصدر کارهای قابل توجهی در حفاظت از آثار تاریخی بود.
سازمان میراث فرهنگی ـ که در سال 1367 تشکیل شد ـ بر پِی و پایه همان تشکیلات بنا شد و بعداً هم که با سازمان‌های گردشگری و صنایع دستی ادغام شد و در نهایت به شکل وزارتخانه‌ای مستقل درآمد، تقریباً همان وظایف و مسئولیت‌های تشکیلات گذشته را به عهده داشت. تا اینجای کار عیب و ایرادی دیده نمی‌شود، اما موضوع این است که بخش معظمی از میراث فرهنگی ما، «میراث وقف» است که این وزارتخانه در امور آن، آن طور که ماهیت وقف ایجاب می‌کند مدخلیت نداشته و حتی ارتباط قوی با سازمان اوقاف ندارد. اشکال کار به تفکیک وزارت فرهنگ در سال 1343 باز می‌شود که فرهنگ و هنر راهش از اوقاف جدا شد و هر کدام تشکیلات مستقلی پیدا کردند.
 تا پیش از این تاریخ، یک وزارتخانه، متولی همه این حوزه‌ها بود که البته درست هم بود. حاصل تفکیک و جدا شدن اوقاف از فرهنگ و هنر (میراث فرهنگی)، موجب بلاتکلیفی «میراث وقف» میان سازمان و بعداً وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان اوقاف شد. در مجالی دیگر با ذکر نمونه‌هایی به تشریح وضعیت میراث وقف می‌پردازیم. باشد که بتوان راهی و علاجی برای حل مشکل پیدا کرد.