
پس از 24 ساعت بحرانی، سخنان مقتدی صدر آرامش را به بغداد بازگرداند
عذرخواهی و عقب نشینی
مالک مصدق/ از بعدازظهر دوشنبه، عراق دور تازهای از اعتراضات و آشوبهای خیابانی را تجربه کرد. همه چیز از توئیت دو روز قبل (دوشنبه) مقتدی صدر و اعلام کنارهگیری همیشگی از تمام عرصههای سیاسی و بستن کلیه دفاتر جریان صدر شروع شد. در پی این موضعگیری مقتدی صدر، جهان شاهد حمله حامیان وی به کاخ ریاست جمهوری و دفتر نخستوزیری عراق بود که در نهایت به درگیری با نیروهای امنیتی منجر شد که بنابر گزارش خبرگزاری رویترز طی آنها دستکم 33 نفر از جمله نیروهای امنیتی کشته شدند. همچنین گزارش شده شمار زخمیهای این درگیریها به ۷۰۰ نفر رسیده است که 590 نفر از آنان غیر نظامی بودند. خشونتها حوالی ظهر دیروز یعنی زمانی که مقتدی صدر در یک سخنرانی تلویزیونی خواهان بازگشت آرامش به پایتخت شد، پایان گرفت.
یک سخنرانی و پایان کار؟!
صدر سخنان خود را اینگونه آغاز کرد: «حوادث عراق مایه اندوه و خستگی خاطر شدید من شده است. با صرفنظر از اینکه چه کسی فتنه را آغاز کرد، با سر فروافتاده از ملت عراق که تنها آسیبدیده این حوادث است عذر میخواهم.»
صدر ادامه داد: «عراق که پیشتر اسیر فساد بود، امروز اسیر فساد و خشونت با هم است. من امیدوار بودم که اعتراضات، مسالمتآمیز کفنپوش و با دستهای خالی و دلهای عاشق میهن باشد، نه اینکه با سلاح به خیابان بریزند. این بدترین انقلاب است.»
صدر از نیروهای امنیتی عراق که بیطرفی پیشه کردند قدردانی کرد و با تشکر از نیروهای الحشد الشعبی گفت: «نیروهای حشد صرفنظر از فرماندهانشان، هرگز به ملت حمله نمیکنند.» او تأکید کرد که از موضع شرافتمندانه فرمانده کل نیروهای مسلح عراق قدردانی میکند.
مهمترین نکته صدر به تعیین ضربالاجل یک ساعتهاش باز میگردد. مقتدی صدر صراحتاً عنوان داشت: «اگر تا یک ساعت دیگر همه از منطقه خضرا و تحصن در برابر پارلمان عقبنشینی نکنند از خود جریان صدر هم اعلام برائت میکنم و اگر اطاعت نکنند موضعی دیگر خواهم گرفت.» وی خطاب به هوادارانش گفت: «اگر از دینتان نمیترسید برای میهنتان بترسید.» صدر همچنین تأکید کرد: «موضعم درباره کنارهگیری از فعالیت سیاسی تغییری نکرده چون این بار این یک موضع شرعی برآمده از فتوای مرجع است.»
درپی این نشست خبری برخی مقامات سیاسی عراق به سخنان مقتدی صدر واکنش نشان دادند. مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق درخواست صدر برای توقف خشونت را «نشان دهنده بالاترین سطوح میهنپرستی و اشتیاق برای جلوگیری از ریخته شدن خون عراقیها» دانست. هادی العامری، رئیس ائتلاف الفتح در پارلمان عراق نیز در بیانیهای اعلام کرد: «ابتکار مقتدی صدر مبنی بر پایان دادن به خشونت مسلحانه ابتکاری شجاعانه و سزاوار تقدیر و تمجید است.» همام الحمودی، رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق هم در بیانیهای نوشت: «سید مقتدی ثابت کرد که فرزند مکتبی است که برای دین و ملتش فداکاری میکند.»
وضعیت فعلی
به دنبال سخنرانی مقتدی صدر وضعیت در عراق آرام شد. اما با اجرای منع آمدوشد سراسری از ساعت ۱۹ روز دوشنبه در عراق، دیروز سهشنبه در کل این کشور جز درگیریهای پراکنده در منطقه خضرا (سبز)بغداد آرامش حکمفرما بود.
این آرامش در حالی حکمفرما شد که قبل از سخنرانی صدر صبح سهشنبه در ورودیهای منطقه خضرا درگیریهایی میان نیروهای امنیتی و آشوبگران هوادار مقتدی صدر صورت گرفت. همزمان شبکه عراقی سومریه نیوز گزارش داد که احمد حاتم الاسدی، رئیس پلیس فدرال عراق در جریان درگیریهای دوشنبه مجروح شده است. این درحالی است که مصطفی الکاظمی دوشنبه دستور منع شلیک را صادر کرد. نخستوزیر عراق همچنین از مقتدی صدر خواسته بود تا از حامیان خود بخواهد ساختمانهای دولتی را ترک کنند که با پاسخ منفی هواداران صدر همراه شد. لذا در پی تداوم و تشدید ناآرامیها نخستوزیر عراق هم به ناچار فعالیت کابینه را تا اطلاع ثانوی تعلیق کرد. در کنار آن دوشنبه شب بجز در منطقه خضرا در مرکز بغداد، شهر بصره نیز شاهد درگیریهای پراکندهای بود. با اینحال در دیگر مناطق عراق خبری از درگیری و تنش مخابره نشد.
این در حالی است که پیش از آن در نخستین ساعات صبح دیروز واحد اطلاعرسانی امنیتی عراق از شلیک 4 راکت به سمت منطقه خضرا خبر داد و تأکید کرد همه این راکتها به یک مجتمع مسکونی اصابت کرده و موجب خسارتهایی در آن شده است. همزمان با این پرتابهها، طرفداران مقتدی صدر و شاخه نظامی آن (سرایا السلام) با حمله به یکی از دفاتر حزب الدعوه و جریان حکمت ملی در منطقه زعفرانیه بغداد آن را به آتش کشیدند. در سایه این اقدامات و گسترش ناامنی ها و به تبع آن اعلام دولت عراق، دیروز سه شنبه همه ادارات و نهادهای رسمی این کشور تعطیل بودند اما پس از کنفرانس خبری صدر اعلام شد، شهر از حالت امنیتی خارج شده و فعالیت های اداری برای امروز از سر گرفته می شود.
تحقیقات و تلاش سیاسی برای آرام کردن فضا
تا پیش از بازگشت آرامش به بغداد، با توجه به افزایش شمار تلفات درگیریها و ابراز نگرانیهای داخلی و خارجی الکاظمی دستور انجام تحقیقات را صادر کرده بود. دفتر مصطفی الکاظمی در بیانیهای خواهان تحقیقات فوری درباره اتفاقات دوشنبه در منطقه سبز بغداد، شناسایی عاملان تیراندازی و مجازات آنها طبق قانون شد. هم چنین در این بیانیه آمده است: «فرمانده کل نیروهای مسلح عراق همچنین دستور عدم تیراندازی به سمت معترضان را صادر و بر تعهد وزارتخانهها، سازمانها و نهادهای امنیتی و نظامی به فعالیت طبق اختیارات اعطا شده به آنها تاکید کرد.» الکاظمی تأکید کرد: «نیروهای امنیتی مسئولیت حفاظت از معترضان را بر عهده دارند و هرگونه تخلف از دستورالعملهای امنیتی در این زمینه مشمول پاسخگویی قانونی خواهد شد.»
اما در سوی دیگر داستان مصطفی الکاظمی به دنبال مدیریت فضا و کاهش درگیریها هم بود. از ساعات پایانی روز دوشنبه و بهخصوص دیروز سهشنبه و همزمان با ادامه ناآرامیها، تلاشهای سیاسی میانجیگرایانهای برای فروکش کردن تنشها شکل گرفت. منابع آگاه به الجزیره گفتند که مذاکراتی بین مقامات دولتی با محوریت شخص نخستوزیر (مصطفی الکاظمی) بین دو جریان رقیب یعنی «چهارچوب هماهنگی شیعیان عراق» و صدرانجام شد. به گفته این منابع، مذاکرات نخستوزیری کنونی با هدف دستیابی به توافقی بود که منجر به آتشبس در منطقه سبز شود. اما نمایندگان چهارچوب هماهنگی هر گونه مصالحه و مذاکرهای را با مقتدی صدر منوط به کنار گذاشتن درگیریها، پایین آوردن سلاح حامیانش و جمع شدن طرفداران صدر از خیابان کرده بودند.
رأی دادگاه فدرال باز هم به تعویق افتاد
درحالی که ناآرامیها در اطراف منطقه سبز از بعدازظهر دوشنبه تا دیروز سهشنبه ادامه داشت، قرار بود دادگاه فدرال عراق دیروز حکم و نظر نهایی خود را درباره درخواست صدر برای انحلال پارلمان اعلام کند. ولی دادگاه عالی فدرال عراق، مجدداً بررسی دعوای انحلال پارلمان عراق را تا اطلاع ثانوی به تعویق انداخت. یک مقام عراقی به خبرگزاری رسمی عراق (واع) گفت: با توجه به تعطیلی و تحولات امنیتی جاری در نزدیکی منطقه خضرا جلسه دادگاه برای بررسی این شکوائیه برگزار نخواهد شد. پیش از این و در 17 ماه جاری (آگوست)، دادگاه عالی فدرال موعد بررسی دعوای انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات زودهنگام در عراق را به 30 اوت 2022 موکول کرده بود.
سریال تکراری صدر
اگرچه مقتدی صدر در توئیت بعدازظهر دوشنبه از کنارهگیری همیشگی از عرصه سیاسی عراق خبر داد، اما به نظر میرسد این ادعا بیشتر از آنکه حکایت از خداحافظی او از عرصه سیاست باشد یک رفتار تاکتیکی برای تحریک هواداران و تهییج احساسات افکار عمومی عراق با هدف موج سواری روی اعتراضات مردمی است، کما اینکه پیشتر هم مقتدی صدر 6 بار دیگر از کنارهگیری خود از عرصه سیاسی عراق سخن گفت که اولین بارش به ۱ آگوست ۲۰۱۳ باز میگردد. مقتدی صدر در آن زمان عنوان داشت دیگر به فعالیتهای سیاسی در عراق ادامه نمیدهد که خلاف آن ثابت شد. او ۲ فوریه ۲۰۱۴ نیز از کنارهگیری از عالم سیاست و عدم مشارکت در انتخابات عراق گفت و ۳ مارس ۲۰۱۶ این تهدید را تکرار کرد. چهارمین قسمت این سریال تکراری تنها چند هفته بعد یعنی ۱۵ آگوست سال ۲۰۲۱ مطرح شد. ششمین قسمت از سریال خداحافظی صدر از عالم سیاست 13 ژوئن 2022 رقم خورد و آخرین قسمت این سریال نیز روز دوشنبه رقم خورد که در نهایت باعث حضور خیابانی حامیان او و آشوب در پایتخت عراق شد.

واکنشهای جهانی و مقام های عراقی به آشوبها در بغداد
عبور از خط قرمز
زهره صفاری/ در دو روز گذشته پایتخت بغداد با هجوم حامیان جنبش صدر به منطقه سبز، به صحنه جنگی تمام عیار بدل شده بود و صدای تیراندازیهای پیاپی و پرتاب راکتها از یک سو و بدنهای غرق در خون و خانههای ویران از سوی دیگر، چشماندازی تلخ را در برابر دیدگان مردم این کشور به تصویر کشید و واکنش مقامات داخلی عراق و نهادهای بینالمللی و همچنین کشورهای جهان را برانگیخت.
دستکم 33 کشته و بیش از 700 مجروح که شماری از آنها نیروهای امنیتی بودند، ورود شبه نظامیان سرایا السلام با سلاحهای سنگین، اشک و ماتم خانوادههای داغدار و ... عمق فاجعهای بود که تصاویر منتشر شده در فضای مجازی آن را منعکس کرد. نگرانیها از وقوع جنگی بزرگ در عراق، کشورهای غربی مستقر در منطقه را نیز هراسان کرده بود، به طوری که کاربران عراقی توئیتر با انتشار سه تصویر از خروج نیروهای دیپلماتیک و نظامی امریکا در ویتنام، افغانستان و حالا عراق، فرار کارمندان سفارت امریکا را نشانه ضعیف شدن واشنگتن و بیرنگ شدن حنای آنها برای دولتهای منطقه تعبیر کرده بودند،اما در عین حال که برخی از کاربران توئیتری، مقتدی صدر را عامل درگیریهای خونین و مرگبار بغداد دانسته بودند، مقامات داخلی و نهادهای خارجی هم با ابراز نگرانی از تداوم این شرایط ساعاتی پس از بروز این حواشی، اغتشاشگران را به آرامش دعوت کردند.
به گزارش شفق نیوز، مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق در حساب توئیتری خود از همه طرفها خواست مسئولیت ملی حفاظت از جان شهروندان عراقی را برعهده بگیرند و برهم صالح، رئیسجمهور این کشور نیز خون مردم عراق را خط قرمز خوانده بود. محمد الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق خواستار خاموش کردن آتش فتنه و دستیابی به تفاهم برای حفظ حاکمیت و ثبات در عراق شد و این کشور را در معرض خطر بزرگی دانست. همچنین هادی العامری، رئیس ائتلاف الفتح و یکی از رهبران چهارچوب هماهنگی شیعیان عراق و مسعود بارزانی، رئیس حزب دموکرات کردستان عراق خواهان خویشتنداری شدند. آنان باردیگر از احزاب خواستند بدون استفاده از سلاح به فکر حل بحران باشند. بافل طالبانی، رئیس اتحادیه میهنی کردستان عراق نیز بار دیگر بر گفتوگوی سازنده ملی و دست کشیدن از خشونت تأکید کرد. حیدر العبادی، نخستوزیر اسبق عراق و ایاد علاوی رئیس ائتلاف ملی این کشور هم حل بحران جز از طریق گفتوگو را میسر ندانستند.
به گزارش شبکه خبری الجزیره، در خارج از مرزهای عراق نیز آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل طرفین را به خویشتنداری و گفتوگوی سازنده بدون تأخیر برای برقراری صلح دعوت کرد. سفیر امریکا در عراق با ابراز نگرانی از ورود معترضان به نهادهای دولتی و کاخ ریاست جمهوری، خواستار برقراری آرامش و پرهیز از هر گونه خشونت آفرینی شد و گفت: «امنیت، ثبات و حاکمیت عراق نباید تحت تأثیر قرار گیرد.»
اتحادیه اروپا هم اقدام عمل مؤثر همه طرفها برای توقف خشونت را ضروری خواند. ترکیه گفتوگوهای سازنده را راهکار حل بحران اعلام کرد، کانادا شرایط عراق را بسیار خطرناک دانست و تأکید داشت در صورت تداوم خشونت از کنترل خارج خواهد شد. انگلیس نیز مذاکرات برای ایجاد راهکاری صلح طلبانه، قانونی و فراگیر را ضروری خواند و مسئول روابط خارجی روسیه به المیادین گفت«ما از طرفها میخواهیم اختلافات را با مذاکره حل کنند.»
اتحادیه عرب و فرانسه هم در بیانیههای جداگانهای با ابراز نگرانی از شرایط پیش آمده در عراق، خواستار توقف جنگ در بغداد شدند.
صدر کوتاه آمد اما بحران همچنان باقی است
یادداشت
علی موسوی خلخالی
کارشناس مسائل عراق
آنچه در عراق در روزهای گذشته شاهد بودیم در حقیقت نبرد میان حامیان بیقانونی و حافظان قانون بود. آن طرفی که سلاح برداشت و به جنگ نیروهای امنیتی و نظامی کشور رفت، سرایا السلامی بود که بدون هیچ توجیهی و صرفاً با اجرای کورکورانه دستورات، وارد منطقه سبز بغداد شد، سلاح برداشت و حتی از سلاحهای نیمه سنگین، مثل آرپیجی و خمپاره، استفاده کرد و از ظهر دوشنبه تا ظهر سهشنبه، نیروهای امنیتی نهاد رسمی کشور را هدف گرفت و کار خود را «انقلاب» نامید و چون هدف صرفاً شلیک بود و جنگ نامنظم، گلولهها بیهدف شلیک میشدند و برای همین بر سر خانههای مسکونی مردم عادی ساکن در منطقه سبز نیز فرود میآمدند.
این اتفاق در زمانی روی داد که مردم عراق خود را برای اربعین حسینی که عموماً طی سالیان گذشته زندگی عادی خود را برای شرکت در آن رها میکنند، آماده میکردند. آشی که سرایا السلام جریان صدر طی ساعتهای گذشته میپخت، به قول معروف، آن قدر شور شد که آشپز هم از شوریاش نالید، مقتدی صدر عصر سهشنبه با شرکت در کنفرانس مطبوعاتی از رفتارهای خشونتآمیز طرفداران خود ابراز بیزاری کرد و خواستار توقف فوری تظاهرات و خشونتها شد و به آنها یک ساعت فرصت داد صحنه را ترک کنند و به اعتراضها پایان دهند.
عراق با گذشت بیش از 10 ماه از انتخابات سراسری عراق، هنوز نتوانسته دولت تشکیل دهد و جلسات پارلمان نیز بعد از هجوم طرفداران صدر به پارلمان، حدود یک ماهی است فعالیت خود را متوقف کرده است.
آنچه ظرف روزهای گذشته شاهد بودیم، تعجب برانگیز نبود. بحران سیاسی به قدری عمیق شده است که آنچه را شاهد بودیم میتوان در ادامه همان بحران دانست. کما اینکه آنچه را در روزهای آینده خواهیم دید نیز باید در همین چهارچوب قلمداد کنیم، تا اراده لازم برای پایان دادن به بحران وجود نداشته باشد و دولت تشکیل نشود و بهطور جدی به فکر حل معضلات کشور نباشد و اعتماد از دست رفته اجتماعی را بازنگرداند، باید تطویل بحران به همین منوال را انتظار داشت.
بحران تشکیل دولت در عراق اگر چه تازه نیست و در سالهای گذشته و بعد از برگزاری انتخابات در سالهای گذشته، بعد از پایان دوران نخستوزیری نوری مالکی، حیدر العبادی و حتی در دوره دولت ناتمام عادل عبدالمهدی مشابه آن را دیده بودیم، اما میتوان اذعان کرد، بحران جاری تراکم بحرانهای گذشته است و نباید انتظار هم داشت بزودی حل شود. بازیگران صحنه سیاسی عراق به کوتاه آمدن از خواستههایشان در ازای حل بحران سیاسی کشور حاضر نیستند و همچنان اصرار دارند بر اصل به خاک مالیدن حریف در هر حالتی، ادامه دهند. الان هم وضع بر همین منوال است. چهارچوب هماهنگی [شیعیان عراق] با حفظ اتحاد خود و حفظ استقامت در برابر صدر او را وادار کرد از مواضعش عقبنشینی کند. اما بعید به نظر میرسد این پایان کار باشد. آنچه دیروز صدر در کنفرانس مطبوعاتی خود بیان کرد، اگرچه به معنای عقبنشینی از مواضع است، اما به معنای پایان دادن به بحران نیست، فردی که بارها از سیاست خداحافظی کرده ولی باردیگر به صحنه بازگشته است، معلوم نیست این بار هم صحنه را ترک کرده باشد. باید منتظر ماند و دید در آینده چه خواهد شد. حتی اگر صدر به تشکیل دولت توسط چهارچوب هماهنگی تن بدهد معلوم نیست اجازه دهد دولت آینده دورهاش را به پایان برساند و همانند گذشته سناریوی جدیدی را علیه آن به راه نیندازد. بیقانونی در جایگاه قدرت همچنان ابزار دم دستی صدر است که در هر لحظه احتمال استفاده از آن توسط او میرود.
بحران عراق زمانی حل میشود که به طور جدی همه طرفها واقعاً به فکر حل مشکلات کشور باشند و حاضر باشند برای منافع ملی از منافع شخصی و حزبی بگذرند، در غیر این صورت نه تنها هیچ چیز عوض نخواهد شد، بلکه باید برای بحرانهای بزرگتر و عمیقتر انتظار کشید.