اینجا، آنجا، هر جا گل[1]

غلامرضا امیرخانی
معاون سازمان اسناد و کتابخانه ملی
ادبیات کودک و نوجوان به معنای دقیق و امروزی آن در کشور ما سابقه طولانی ندارد. هر چند وجود مکتب خانه‌ها موجب شده بود تا متون آموزشی مناسب کودکان از گذشته پدید آید، ولی تلاش‌های منسجم و هدفمند در این عرصه را باید عمدتاً معطوف به قرن ۱۴ شمسی دانست. بدون شک از پیشروان این حوزه باید از بزرگانی چون جبار باغچه بان و پروین دولت آبادی و فضل‌الله صبحی و برخی دیگر نام برد.
تلاش‌های این گروه از دلسوزان عرصه تعلیم و تربیت، خوشبختانه به تعطیلی کشانده نشد و  طی دهه‌های بعد و تا امروز کارنامه قابل تحسینی را برابر دیدگان ما گشوده است. تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، بزرگانی چون توران میرهادی، محمود کیانوش، فضل‌الله صبحی، مهدی آذریزدی، عباس یمینی شریف، نوش آفرین انصاری و در نسل‌های بعدی، نام های آشنایی نظیر محمود حکیمی، رضا رهگذر، مصطفی زمانی نجف آبادی، ثریا قزل ایاغ هر یک از خاستگاهی متفاوت و با دغدغه‌های خاص خود قدم به این عرصه نهادند. در این بین نمی‌توان از توران میرهادی یاد کرد و نامی از مدرسه فرهاد ذکر نکرد ؛ مدرسه‌ای که به همت شخص وی برپا شد و نقطه عطفی در سیر تعلیم و تربیت در ایران معاصر به شمار می‌آید. اهمیت مدرسه فرهاد در چیست؟ شاید این توصیف در مقدمه کتاب در جست و جوی انسان امروز بتواند ما را با اهمیت مدرسه فرهاد آشنا سازد:
مدرسه فرهاد... شاگرد اول نداشت. رقابتی در آن در میان نبود. معلم و دانش‌آموز به همراه هم کتاب درسی می‌نوشتند. کتابخانه‌اش را دانش آموزان و معلمان برپا کردند؛ مدرسه‌ای که عادت کتابخوانی را در ذهن و لذت این عادت را در دل دانش‌آموزانش می‌کاشت. مدرسه‌ای که در آن ترسش و ترساندن از عادت‌ها نبود. مدرسه‌ای که مشوق مشاهده و کشف بود؛ مدرسه‌ای که هنر در پرورش ذهن خلاق کودکان، نقش مهمی داشت. مدرسه فرهاد نامش را از اسم برادر توران میرهادی گرفته بود که در کودکی طعمه اجل شده بود. داغ برادر کوچک، خواهر را مصمم کرد تا به طریقی نو، نام وی را برای همیشه جاودان سازد و چه چیز مناسب‌تر از مدرسه‌ای که دغدغه‌های آموزشی و پرورشی میرهادی را بتواند منعکس سازد.
از اهمیت مدرسه فرهاد گفتیم. ولی خود توران میرهادی کیست؟
وی سال 1306 شمسی از پدری ایرانی و مادری آلمانی به دنیا آمد. پدرش، سید فضل‌الله میرهادی یکی از دانشجویان نخبه‌ای بود که در سال 1295 شمسی برای تحصیل از طرف دولت ایران به آلمان اعزام شد. او در رشته مهندسی ساختمان مشغول به تحصیل شد. درجلسات دانشجویی دانشگاه مونیخ با «گرتا دیتریش» مجسمه ساز و هنرمند آلمانی آشنا شد و این آشنایی به ازدواجی منجر شد که حاصل آن 5 فرزند بود و توران فرزند چهارم خانواده بود. توران میرهادی در سال 1325 به‌عنوان دانشجوی رشته علوم طبیعی وارد دانشکده علوم دانشگاه تهران شد. ولی دو نفر خارج از این حوزه روی او تأثیر گذاشتند و مسیر زندگی او را تغییر دادند: جبار باغچه بان و دکتر محمدباقر هوشیار. باغچه بان را کمتر خواننده‌ای است که نشناسد. دکتر هوشیار (1336 – 1283) را هم باید از پیشگامان تعلیم و تربیت علمی در کشور دانست که سال‌ها در آلمان تحصیل کرده بود و بعدها موفق شد برای نخستین بار خوانندگان ایرانی را به صورتی جدی با فلسفه نیچه آشنا سازد. [2] دانشجوی جوان در کلاس‌های سواد آموزی باغچه بان شرکت کرد و روش آموزش الفبا به بیسوادان را یاد گرفت و فهمید که معلمی کاری خلاق و پرانگیزه است. با شرکت در کلاس‌های دکتر هوشیار، البته به صورت مستمع آزاد، مسیر حرکت یک انسان غریزی را به سمت یک انسان وارسته و متعالی  آموخت. با وجود آنکه به زبان آلمانی کاملاً مسلط شده بود ولی شوق فعالیت در عرصه آموزش، وی را راهی فرانسه کرد تا از محضر بزرگانی چون ژان پیاژه علم بیاموزد.
میرهادی با سری پرشور و سرشار از اندیشه‌های نو به ایران بازگشت و از همان آغاز، کار در کودکستانی را آغاز کرد ولی زندگی پرتلاطم وی سرنوشت دیگری را برایش انتظار می‌کشید.او در ابتدای دهه ۳۰ شمسی با  فردی نظامی به نام جعفر وکیلی از افسران حزب توده ایران ازدواج کرد و حاصل این ازدواج پسری به نام پیروز بود. کودتای 28 مرداد ۱۳۳۲ و دستگیری گسترده اعضای حزب توده، گریبانگیر همسر وی نیز شد. شاه جوان و متزلزل پهلوی که به هر قیمتی خواستار تثبیت حکومتش بود، در دادگاه نظامی وکیلی و همقطارانش را که در تاریخ معاصر ایران به سازمان افسران حزب توده معروفند، محاکمه و در سال 1333 اعدام کرد. توران میرهادی بعد از انقلاب اسلامی، نامه‌های همسرش را با نام «نامه‌های زندان »منتشر ساخت. محتوای این مکاتبات، رویدادهای داخل زندان و شرح مقاومت زندانیان است. در آخرین نامه، سرگرد وکیلی از همسرش می‌خواهد که کار فرهنگی را کماکان ادامه دهد.
علاقه مندان تاریخ حتماً می‌دانند که در بین این اعدام شدگان، نام آشنای دیگری هم بود: مرتضی کیوان که از حسن اتفاق، او هم همسری فرهنگی و سختکوش به نام پوری سلطانی داشت.  جالب آنکه هر دو این بانوان در سال های بعد منشأ خدماتی گسترده برای کتاب و کتابخانه‌های کشور شدند. پشتکار میرهادی ستودنی بود. در سال ۱۳۳۴ یعنی دقیقاً یک سال بعد از اعدام همسرش، مجوز تأسیس کودکستان فرهاد را با کمک مادرش گرفت؛ مؤسسه‌ای که ربع قرن یعنی تا سال ۱۳۵۹ در مقاطع مختلف دبستان و راهنمایی فعالیت کرد و صدها دانش‌آموز نخبه را راهی جامعه ساخت.اگر همسر اولش وصیت کرده بود که توران کار فرهنگی را ادامه دهد، همسر دومش، محسن خمارلو که او هم از دوستان سرگرد وکیلی بود، در طول سالیان متمادی و در عمل همراه و یاور وی در فعالیت‌های فرهنگی و خصوصاً در مدرسه فرهاد به شمار می‌رفت.مدرسه فرهاد که ساختمانش در واقع، خانه پدری میرهادی در خیابان ایران (بین میدان شهدا و بهارستان) بود، چند سال پیش از تعطیلی به مکان جدیدی در خیابان سهروردی انتقال یافت. تعطیلی مدرسه انگیزه‌های او را در اهتمام به امر آموزش کودکان و نوجوانان از بین نبرد. وی و همراهانی چون ایرج جهانشاهی، نوش آفرین انصاری، هوشنگ شریف‌زاده گلپایگانی، منصوره راعی و گروهی دیگر از کتابداران و نویسندگان و مترجمان و ویراستاران در شورای کتاب کودک، کار سترگی را بنیان نهادند که برای همه کودکان و نوجوانان فارسی زبان از سن ۱۰ تا ۱۶ سال قابل استفاده باشد: فرهنگنامه کودکان و نوجوانان؛ کتابی مرجع مناسب بچه‌های ایرانی تا خلأ فقدان چنین اثری در زبان فارسی را پر کند. سال‌ها طول کشید تا جلد نخست در سال ۱۳۷۱ منتشر شود و این روند تا امروز نیز ادامه دارد.

توضیحات:
 [1]- عنوان مطلب برگرفته از ترانه معروف کودکانه ای است که در مدرسه فرهاد خوانده می‌شده است.
[2]- دکتر مهدی حمیدی شیرزای از دوستان صمیمی هوشیار شعری با این مطلع برای سنگ قبر او سرود: اگر چند بردرد هستی دواست / چنین خواب سنگین زتو نارواست