تحول ادبیات کودک و دوران کودکی

شهرام اقبال زاده
نویسنده و مترجم
نگاهی گذرا به سیر تحول دوران کودکی، از مشروطیت تا کنون، گویای تحولاتی چند جانبه، پیچیده و پرفراز و نشیب بوده است. پیش از آن، کودکان حقوق و حضور اجتماعی و فردی مدون و تثبیت شده در چارچوبی به رسمیت شناخته شده و قانونی نداشتند. با عمومی و اجباری شدن تحصیل کودکان و حق برخورداری از آموزش و پرورش در مدارس، اندک اندک کوشش شد که همه کودکان از نعمت تحصیل برخوردار شوند؛ حقوقی که آسان به دست نیامد. کافی است که به مرارت‌ها و مشقت‌های پیشگامان آموزش و پرورش نوین، نگاهی کوتاه بیندازیم. در عین حال، با همه دستاورد‌های مهم آموزش و پرورش رسمی، کژی‌ها و کاستی‌ها در سیاستگذاری و شیوه آموزش، بر پیشگامانی چون دکتر محمد باقر هوشیار و جبار باغچه‌بان آشکار بود. پس از آنها نیز، شاگرد شایسته و کاردانشان توران میرهادی راه آنها را در دو قلمرو نظر و عمل پی گرفت. میرهادی که در جریان تحصیل و کار میدانی و تجربی، به ناکارآمدی شیوه آموزش و پرورش و کاستی‌های کتاب‌های درسی پی برده بود، کوشید با الگوسازی، راه درست برخورد با کودکان و دوران کودکی را به هم سنخان خویش بیاموزد؛ از این‌رو مدرسه فرهاد را پی نهاد. در عین حال، با توجه به نابسندگی کتاب‌های درسی، نخستین نمایشگاه کتاب کودک را برپا کرد و به‌دنبال آن کتابخانه‌ای با حدود 15 هزار جلد کتاب- با کمک خود بچه‌ها - تأسیس کرد. به این هم اکتفا نکرد و با جمعی از یاران و پیشگامان آموزش و پرورش نوین، شورای کتاب کودک را بنیان گذاشت. میرهادی همزمان با تدریس و نهادسازی، به نگارش کتاب‌هایی درباره تعلیم و تربیت دست زد. در واقع میرهادی با تأسیس شورای کتاب و راه‌اندازی کار بررسی کتاب‌های کودک و کار سترگ تدوین فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، در سه قلمرو نهادسازی، نقد و نظر و خلق اثر، با یاری یاران آگاه خود، کاری کارستان را به سرانجام رساند. امروزه، یادگار او شورای کتاب کودک و شاهکارش فرهنگنامه کودکان و نوجوانان است. نهالی که او کاشت، به باغی پر بر و بار بدل شده است. اکنون شورا، با همه کارشکنی و سنگ اندازی‌ها، به نهادی معتبر در سطح ملی و بین‌المللی بدل شده است. از دل شورا نهادهایی خدوم و تأثیر‌گذار چون مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، مؤسسه مادران، مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا و خانه کتابدار، بیرون آمده‌اند، که همگی خود را وامدار آموزه‌های توران میرهادی می‌دانند. اگر امروز برای جایزه معتبر آسترید لیندگرن، ایران جزو نادر‌ترین کشورهایی است که سه نامزد متفاوت و مستقل، یعنی هوشنگ مرادی کرمانی، مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران و تازگی شورای کتاب کودک معرفی کرده است، بی‌گمان می‌توان ردپای توران میرهادی را می‌توان در این امر دید. شگفتا که بازهم ایران جزو کشور‌های استثنایی است که به خاطر اعتبار بین‌المللی شورا، از سوی دیگر نهادهای همکار کشورهای خارجی معرفی و پشتیبانی و معرفی شده است. ادبیات کودک ایران اگر جایگاهی دارد و دوران کودکی اگر اهمیتی دارد، بخشی از آن مرهون خدمات دورانساز میرهادی بانوی فرهنگساز و نهادآفرین است. از این‌رو جا دارد، با ادامه راهش، یادش را گرامی بداریم. روانش شاد و نامش مانا!