قدر آن جلیل ردیف

جلیل شهناز (۱ خرداد ۱۳۰۰ اصفهان - ۲۷ خرداد ۱۳۹۲ تهران) یکی از سرشناس‌ترین نوازندگان تار در یک قرن سال ۱۳۰۰ در اصفهان به دنیا آمد. تقریباً همه اعضای خانواده او با موسیقی آشنایی داشتند و در رشته‌های مختلف هنر از جمله تار، سه‌تار، سنتور و کمانچه به مقام استادی رسیدند. پدرش «شعبان‌خان» علاقه وافری به موسیقی اصیل ایرانی داشت و علاوه بر تار که ساز اختصاصی او بود، سه‌تار و سنتور هم می‌نواخت. شهناز، نوازندگی در رادیو اصفهان را از سال ۱۳۲۸ آغاز کرد و در سال ۱۳۳۶ به دعوت سازمان رادیو به تهران آمد و در برنامه‌های گوناگونی مثل برنامه گلها، ارکستر حسین یاحقی و… به‌عنوان تکنواز و همنواز به فعالیت پرداخت. او همچنین در گروه «یاران ثلاث» (همراه با تاج اصفهانی و حسن کسایی) و گروه استادان موسیقی ایران کنسرت‌های بسیاری را در داخل و خارج از ایران اجرا کرد. محمدرضا شجریان استاد آواز ایرانی درباره جلیل شهناز می‌گوید: «من تنها خواننده‌ای هستم که خودم را شاگرد جلیل شهناز می‌دانم. ساز این نوازنده بی‌بدیل، یک ساز آوازی است؛ برخلاف دیگر نوازنده‌ها که ۸۰ درصد‌ سازی می‌زنند و فقط ۲۰ درصد آوازی. جلیل شهناز به بیان واقعی در نوازندگی تار رسیده‌است؛ چرا که در گیرودار ردیف و تقلید از دیگران نماند و ساز او مانند آبشاری خروشان در جریان است.» با محمد سریر، آهنگساز و موسیقی‌دان ایرانی درباره جلیل شهناز و دیدار با او در خانه موسیقی گپی کوتاه زده‌ایم که ماحصل آن در ادامه می‌آید.

محمد سریر
آهنگساز و موسیقیدان
مکتوبات، نواخته‌ها و آموزه‌هایی که استادان بزرگ موسیقی برای نسل خود و نسل‌های بعدی به یادگار گذاشته‌اند در واقع بخشی از میراث فرهنگی موسیقی ایرانی است که نقطه اتکای موسیقی برای نسل‌های آینده محسوب می‌شود و گنجینه‌ای است بسیار بزرگ و باارزش. این آموزه‌ها و یادگارها تنها به حوزه موسیقی مختص نمی‌شوند بلکه در آن بخش بزرگی از سرنوشت ملت بزرگ ایران نهفته که سینه‌به‌سینه به آیندگان منتقل خواهد شد و برای این مهم بزرگانی چون استاد جلیل شهناز نقشی یگانه و بی‌همتا ایفا کرده‌اند تا خطوط اصلی این ردیف‌های موسیقی اصیل ایرانی انعکاس داده شود و مهجور و میرا نماند. گنجینه ردیف‌های موسیقی ایرانی میراث شفاهی و ملی ماست که کسی مثل شهناز نیز بی‌شک میراث دار آن لقب خواهد گرفت. این ردیف‌های موسیقی یک سرچشمه و ماده اولیه هستند که وقتی در اختیار استادان قرار می‌گیرند ملودی‌ها و نغمه‌هایی از آنها استخراج می‌شود که باعث بارورتر شدن آن می‌شود و در نهایت این نغمه‌ها و نواخته‌ها به گوش و جان زمان و زبان می‌نشیند. جلیل شهناز در این حوزه، بخش‌های بسیار مهم و ارزشمندی را به موسیقی اصیل ایرانی اضافه کرد و با توانمندی مثال‌زدنی‌ اش خلاقیت‌های خود را به این ردیف‌ها افزود که باعث شد این ردیف‌های اصیل در دل‌ گذار و گذر زمان رنگ جمود به خود نگیرد. چند نام دیگر هم در این زمینه تلاش‌های وافر کردند اما شهناز نگاه دیگری به ردیف داشت و نگاه وسیع و سرانگشت‌های هنرمندانه و خلاقش کار او را یگانه و ممتاز می‌نمود. استاد شهناز در چارچوب گوشه‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی توانست پایه‌هایی تازه برای نوآوری در اجرا و نواخت ردیف‌های آوازی به کار گیرد و حق است که این دستاورد‌های عظیم و باشکوه همگی مکتوب شوند و این همت و دلسوزی هنرمندان امروزی را می‌طلبد تا این میراث گرانمایه که ایشان از خود به جا گذاشته تقویت شود و به‌ گوش نسل‌های بعدی هم برسد. میراثی که اگر نبود کسی مثل شهناز بی‌شک یا فراموش می‌شد یا در مهجوری، سینه می‌سوزاند. نواخته‌های شهناز علاوه بر کیفیت و ریشه در موسیقی اصیل ایرانی، دارای تکنیکی قوی در نوازندگی است و من فکر می‌کنم هرگز کسی مانند ایشان در این حد متبحر و هنرمند نخواهد آمد. پیش از درگذشت ایشان، قرار بود بنای جدیدی در خانه موسیقی افتتاح شود و از ایشان دعوت کردیم تا به مراسم افتتاح بیایند. ایشان هم خوشبختانه با وجود کسالت تشریف آوردند و مدتی طولانی کنار ما ماندند و صحبت‌های ارزشمندی کردند که فیلم آن موجود است و همین فیلم‌ می‌تواند یادگاری برای نسل‌های آینده باشد که جویای سرنوشت و سرگذشت موسیقی ایرانی هستند.