شرط تداوم فعالیت سامانه حافظه ملی ایرانیان

سیدعلی آل‌داوود
پژوهشگر متون و نسخ خطی
یکی از اهداف کتابخانه ملی از راه‌اندازی سامانه حافظه ملی ایرانیان، ایجاد شبکه میان کتابخانه‌ها عنوان شده است. اگر شبکه‌بندی اتفاق بیفتد خیلی خوب است. انجام این مهم، به امکانات دیجیتالی و فنی کتابخانه‌ها بستگی دارد. کتابخانه‌هایی که در شهرستان‌ها و روستاهای دور ساخته شده‌اند، بعید است امکانات لازم برای پیوستن به شبکه را داشته باشند. مگر اینکه کتابخانه ملی برای بالا بردن امکانات کتابخانه‌‌های مناطق دورافتاده سرمایه‌گذاری کند، چراکه دیجیتالی کردن کتاب‌ها در شهرستان‌ها خیلی دشوار است.
ارائه فهرست منابع آرشیوی، امکانی است که این سامانه در اختیار کاربران قرار می‌دهد. در صورتی که نسخ در بانک «آقا بزرگ» قبلاً فهرست‌نگاری شده‌است و با سرمایه‌گذاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همه می‌توانند از نسخه‌ها استفاده کنند. بنابراین، این قسمت فهرست‌نگاری کار تازه‌ای نیست. اگر کتابخانه ملی بخواهد کار تازه‌ای انجام دهد، می‌تواند اطلاعاتی را که دیجیتالی کرده است، به رایگان و با کیفیت بالا در دسترس قرار دهد، چراکه تعداد زیادی از نسخ کتابخانه ملی دیجیتال شده است؛ از این نسخ عکس، فیلم و... موجود است.
نباید فراموش کرد که کتابخانه ملی، کتابخانه مرکزی دولتی است که باید اطلاعات را رایگان و با کیفیت بالا روی سامانه در اختیار پژوهشگران بگذارد؛ این دسترسی چه مشکلی می‌تواند ایجاد کند؟ محقق و دانشجو می‌خواهد از نسخه استفاده کند چه سوءاستفاده‌ای ممکن است شکل بگیرد؟ جز اینکه پایان‌نامه فرد با استفاده از آن اطلاعات کامل شود. در برخی کتابخانه‌های بزرگ برخی از کشورها، امکان دسترسی به نسخ خطی را می‌فروشند.
سیستم ارائه اطلاعات در دیگر کشورها خیلی دقیق است، اما برای دسترسی به اطلاعات، از مخاطبان پول می‌گیرند. البته باید توجه داشت اگر کتابخانه‌ها بخواهند در برابر ارائه چنین خدماتی از مخاطبان پول بگیرند، رقم به‌دست آمده، بسیار کم و محدود خواهد بود و نمی‌تواند مانع ایجاد مشکلات برای جلوگیری از ادامه فعالیت این سامانه شود. مسئولان در کتابخانه ملی می‌توانستند، از راهی که رسول جعفریان در کتابخانه ملی و بعد در کتابخانه مرکزی دانشگاه رفت استفاده و تقلید کنند. لزومی به استفاده از پرینت نسخ در کیفیت پایین وجود ندارد. کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران این کار را کرده است، اگر این اطلاعات همیشه روی سامانه باشد و همه درباره آن اطلاع داشته باشند، کسی نمی‌تواند از فروش آنها سودی به دست آورد. بنابراین مسأله خرید و فروش این محتوا منتفی است.
برای ادامه این راه، لازم است تا مدیران درباره لزوم تداوم آن جدیت داشته باشند. این در حالی است که یک مدیر ممکن است اعتقاد داشته باشد و مدیر دیگر اعتقاد نداشته‌ باشد. این تصمیم‌گیری در سطح مدیران کتابخانه نیست و بستگی به این دارد که فعالان این حوزه طرحی به مجلس ببرند تا شاید بتوانند قانونی تصویب کنند تا مدیران نتوانند مانع تداوم برنامه‌های مدیران قبلی شوند.