برای جلوگیری از کاهش تنوع زیستی خاک چه کنیم؟

لادن رضی کردمحله
رئیس گروه خاک سازمان محیط ‌زیست کشور

بهنام رحمانی ایوریق
کارشناس بررسی زیست محیطی منابع خاک
خاک به‌عنوان منبع طبیعی، سرمایه ملی و بستر حیات، نقش اساسی در استقرار و رشد جوامع بشری و نیز سایر مخلوقات دارد. در واقع بخشی از زنجیره غذایی انسان و سایر حیوانات از خاک است. به‌همین دلیل هرگونه آلودگی موجود در خاک می‌تواند طی زنجیره غذایی، به سطوح بالاتر انتقال یافته و در نهایت در انسان تمرکز یابد. خاک از منابع تجدیدپذیر به شمار می‌رود اما براساس مراجع مختلف تشکیل هر سانتیمتر انواع خاک در شرایط مختلف آب و هوایی از 100 تا 10000 سال طول می‌کشد.
توسعه پایدار هیچ کشوری بدون توجه به منابع خاک، دست یافتنی نخواهد بود. روز پنجم دسامبر(15 آذر)، روز جهانی خاک نام گرفته است. بزرگداشت این روز از طرف جامعه جهانی بیانگر لزوم توجه هرچه بیشتر به این سرمایه عظیم خدادادی است که به علت افزایش نیازهای روزافزون جمعیت جهان تحت فشار مضاعف قرار گرفته است. امروزه آثار زیانبار عدم توجـه بـه سنت‌های الهی و سوء مدیریت در بهره‌برداری از منابع خاک و اراضی، پدیدار گشته و زنگ خطر جدی را در مورد رفاه، سلامت و حتی ادامه حیات بشر به صدا درآورده است.
در جمهوری اسلامی ایران، بر اساس اصل پنجاهم قانون اساسی حفاظت از محیط زیست، جلوگیری از آلودگی خاک وظیفه تمام مردم اعلام شده است.
در مناطقی مانند ایران به‌دلیل شرایط اقلیمی، خشکی و بیابان زایی نیز از جمله تهدیدات جدی، منابع خاک خواهد بود که با بهره‌برداری نامناسب تشدید می شود. چراکه ایران با وجودی که از نظر وسعت در دنیا در رتبه چهاردهم قرار دارد اما از نظر منابع خاک حاصلخیز از درجه پایینی برخوردار است.
بدین ترتیب موضوع مدیریت و بهره‌برداری از منابع خاک و جلوگیری از آلودگی و تخریب آن یکی از مهم‌ترین چالش‌های حال و آینده کشورهای در حال توسعه خصوصاً کشورهای واقع در منطقه خشک و نیمه خشک از جمله ایران شناخته می‌شود.
لذا به ‌منظور حفظ و پایداری خاک به‌صورت کمی و کیفی، کاربری صحیح و بهره‌برداری بهینه از خاک و جلوگیری از تخریب و آلودگی آن و احیا، اصلاح و بهسازی خاک‌های تخریب و آلوده شده، لایحه «حفاظت از خاک» به پیشنهاد مشترک سازمان حفاظت از محیط ‌زیست و وزارت جهاد کشاورزی در دستور کار دولت قرار گرفت. این لایحه در نهایت پس‌ از تصویب در مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای نگهبان، در تاریخ 22خرداد 1398 از سوی رئیس جمهوری با عنوان «قانون حفاظت از خاک» برای اجرا به دستگاه‌های اجرایی مربوط ابلاغ شد.
 «خاک را زنده نگه داریم، از تنوع زیستی خاک محافظت کنیم»، شعار امسال روز جهانی خاک ، حکایت از آن دارد که خاک موجودی زنده است و موجودات مختلفی در آن زندگی می‌کنند که به آن تنوع زیستی خاک می‌گوییم. از نقش و کاربرد خاک می‌توان به تأمین غذا، سوخت، دارو، ذخایر ژنتیکی، چرخه عناصر غذایی، تصفیه آب، تصفیه آلودگی خاک، چرخه کربن و تنظیم آب و هوا، کنترل سیل، محل زندگی و خانه موجودات، پی برای ساختمان ها و منبع مصالح ساختمانی اشاره کرد.
خاک بیش ‌از ۲۵ درصد کل تنوع زیستی زمین را در خود جای داده و از زندگی در خشکی و کل زمین پشتیبانی می‌کند. بیش از 90 درصد موجودات زنده در خاک زندگی کرده یا بخشی از زندگی خود را در خاک سپری می‌کنند.
حدود ۹۵ درصد از غذای مصرفی ما به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از خاک به‌دست می‌آید. ولی سال‌ها فعالیت و عادات انسان‌ها آلاینده‌های مختلفی از جمله مواد شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی، فلزات سنگین، سوخت‌های فسیلی، پسماندهای شهری و صنعتی، آفت‌کش‌ها و ضد باکتری‌های مقاوم در محیط زیست را به محیط افزوده است.
هفت راهکار ساده وجود دارد که هر فرد می‌تواند با انجام آن از آلوده شدن خاک جلوگیری کند.
۱- دفع نامناسب پسماند خطرناک می‌تواند باعث رهاسازی آلاینده‌ها به خاک شود- برای دفع پسماند خطرناک مثل باتری‌ها و داروها مسئولیت پذیر باشیم و از روش‌های مناسب ارائه به مراکز بازیافت محلات استفاده کنیم.
2- یک سوم از پلاستیک‌های تولیدی در نهایت به خاک می‌رسد- از ظروف یکبار مصرف استفاده نکنیم و فرهنگ و عادت باز چرخش کالاها را توسعه دهیم.
 3- بیش از ۴۰ میلیون تن پسماندهای الکترونیکی هر سال در جهان تولید می‌شود- قبل از خرید وسیله الکترونیکی جدید یک بار دیگر فکر کنیم.
4- بیش از نصف خرید‌های ما مربوط به بسته‌بندی کالاها است- کالای دارای بسته‌بندی دوستدار محیط زیست و قابل استفاده مجدد را انتخاب کنیم.
5- مواد شیمیایی مصرف شده در خانه‌های ما به خاک ختم شده و در غذای ما وارد می‌شوند- محصولات شیمیایی که برای باغبانی، تمیزکردن خانه و نظافت شخصی استفاده می‌کنیم از محصولات دوستدار محیط زیست و سالم انتخاب کنیم.
6- بیش از یک دوم پسماند‌های خانگی ما ترکیبات آلی اند، ولی در سایت‌های پسماند دفع می‌شوند- با کمپوست باقی مانده‌های مواد غذایی به تغذیه خاک‌هایمان کمک کنیم.
7- یک پنجم از مواد خام برای تولید محصولات جدید، تبدیل به پسماند می‌شود-با استفاده مجدد از مواد و لوازم معمول خانه به آنها یک زندگی دوباره بدهید.
به‌طور کلی می‌توان گفت هر چیزی که ما می‌خوریم و می‌نوشیم بارها و بارها از خاک عبور می‌کند بنابراین ما به خاک سالم نیاز داریم تا بتوانیم غذای سالم، محیط‌ زیست سالم، انسان‌های سالم و زندگی سالم داشته باشیم برای همین منظور با انجام اقداماتی نظیر موارد مطرح شده به کمپین« صدای خاک را زنده نگه داریم، از تنوع زیستی خاک حمایت کنیم»، بپیوندیم.