اینک یک‌سویه بودن محال است

 علیرضا نراقی
منتقد
اگر به اکثر شما گفته شود که صدا و سیمای ما یک جانبه‌‌نگر و تک‌سویه نیست، حتی اگر دوستدار آن باشید، متعجب می‌‌شوید و گوینده این جملات را مغرض یا بی‌‌اطلاع می‌‌پندارید، اما واقعیت این است که صدا و سیما یک جانبه‌نگر و تک‌سویه نیست، چون دیگر هیچ رسانه‌ای امکان یک‌جانبه نگری و تک‌سویه بودن را ندارد. مسأله این نیست که رسانه‌‌ای همچون رسانه ملی موضوع ها را یک‌طرفه مطرح نمی‌کند و گفت‌و‌گو را بر تک گویی ترجیح می‌‌دهد. مسأله این است که امروز دیگر رسانه با اینکه همان‌طور که از نامش پیداست خاصیت ابزاری دارد و رساننده داده‌ها و رویکردهاست، اما آنقدرها منعطف و بی‌ماهیت نیست که بتوان تنها از او به‌عنوان ابزار استفاده کرد و هر محتوایی را در آن گنجاند. کارکرد رسانه حتی رسانه‌های بزرگ، کاملاً ارتباطی و نسبی است و دیگر هیچ رسانه ای نمی‌تواند در جایگاهی فراتر از دیگر همتایان خود عمل کند. به بیانی دیگر عصر منبع بودن هر رسانه‌ به پایان رسیده و هر رسانه‌ در نسبت با دیگر رسانه‌ها کارکرد پیدا می‌کند.
رسانه بافتی پیچیده دارد و حاوی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بسیار تو در تویی در نسبت با مخاطب و جامعه است که نمی‌توان آن را به‌سادگی رام ساخت. در عصر حاضر رسانه‌ها به شکلی انقلابی و خارج از کنترل، ارزان و همگانی شده‌اند. با این تکثر و تنوع سرسام‌آور، هر رسانه‌‌ حرف خود را باید در بافت رسانه‌های دیگر بسنجد، برای همین هیچ رسانه‌ای در انتزاع یا خلأ نمی‌تواند کار کند و یکسویه فهم شود.
با وجود عدم انطباق بسیاری از داده‌های رسانه‌های محلی و جهانی با واقعیات ملموس مخاطبان، همچنین رسوایی ابر رسانه‌های بزرگ عالم و عدم تطابق بخش‌هایی از جامعه با ارزش‌های تبلیغی و تدوینی در رسانه‌‌های رسمی، از جمله رسانه ملی خودمان، مخاطب در درجه اول با شک به برنامه‌‌ها می‌نگرد و در درجه دوم در برابر آنچه در رسانه ترویج داده می‌شود - درست یا غلط - صاحب موضع است. در چنین وضعیتی با کنش رسانه، مخاطب در ذهن خود واکنش‌های آماده‌ای دارد که آنها را نیز فرا می‌خواند. مخاطب هیچ گاه بدون پیش فرض در برابر یک برنامه یا یک اثر قرار نمی‌گیرد و مونولوگ رسانه یا هراثر در نهایت در ذهن مخاطب به دیالوگ تبدیل می‌شود، هرچند که آن دیالوگ ناقص و نامعتبر باشد. رسانه اگر خود چندسویه نباشد و گفت‌و‌گوی واقعی خلق نکند، مخاطب سویه‌های مختلف را در ذهن خود و در نسبت با دیگر منابع قابل رجوع می‌سازد. از این‌رو یکسویه بودن نوعی وهم است، که تنها از باور مخاطب می‌کاهد و شکل درست گفت‌و‌گو را طرد و شکلی ناقص از آن را جاگزین می‌کند.