زنده جاوید کیست؟ کشته شمشیر دوست!

عماد توحیدی
آهنگساز و نوازنده دف و سازهای کوبه‌ای
در تجزیه و تحلیل هنر دینی -آیینی در ایران که پیشینه آن به پیش از اسلام و «یشت»های اوستایی بازمی گردد می‌توان دریافت که پرستش و ستایش در این سرزمین کهن همنشینی دیرینه‌ای با هنر و بویژه با موسیقی داشته است. ایرانیان بعد از ورود اسلام به ایران و رواج بیشتر مذهب شیعه در سده‌های بعد بتدریج تمرکز خود را در شاخه‌های متعدد هنری معطوف به نگرش‌های مذهبی کردند.
در موسیقی، سنت‌هایی چون «حمد» خداوند باریتعالی، «نعت» پیامبر اسلام و «مدح و منقبت» اولیاء‌الله و امامان شیعه در گستره ایران متداول شد و در هر منطقه بنا بر شاخص‌های فرهنگی غالب، رنگ و بو و تجلی منحصربه‌فردی پیدا کرد. بزرگداشت و تکریم واقعه بزرگ عاشورای ٦١ هجری قمری به‌عنوان نماد فرهنگ حق طلبی و شهادت رنگ و بویی سیاسی یافت و هنرمندان بسیاری در رشته‌های مختلف ادبی و هنری را با خود همراه کرد. به‌طوری که برگزاری آیین‌ها و مناسک محرم مبدل به نمایشگاهی بزرگ از جلوه‌های اجتماعی هنر ایرانی شد.
«تعزیه» به‌عنوان شاخص‌ترین گونه نمایشی در جهان اسلام نقطه تلاقی شعر، موسیقی و نمایش ملی بود و ایرانیان حتی برخی از سنت های دینی پیش از اسلام خود را در چارچوب تفکرات مذهبی شیعی از نو تعریف کردند. روح واحد این نگرش تا روزگار ما امتداد یافت و در تلاوت قرآن، اذان، ذکر، ورد، چاووش خوانی، زیارت نامه‌خوانی، منقبت خوانی، نعت خوانی، نوحه خوانی و سینه زنی و حتی اجرای مناسک صوفیانه قابل شناسایی است. اما در دهه‌های اخیر و با وجود متولیان بسیار فرهنگی دولتی بیشتر این سنت‌ها در عزاداری‌های امروز در کارکردی مخدوش و حتی در مواردی مبتذل ارائه می‌شوند. با توجه به گسترش فضای مجازی و تغییر برخی مناسبات فرهنگی جامعه ایرانی برخی از اجراکنندگان آیین‌های محرم با توسل به بهانه‌هایی چون کم شدن تأثیرگذاری سنت‌های کهن و لزوم جذب مخاطب جوان بدعت‌گذار این انحراف شده و در بسیاری از عزاداری‌ها اشعار سست و بی‌مایه و ملودی‌های مستعمل عربی، هندی و استانبولی به اجرا درآمد. تقرب معرفتی و فرهنگی و هنری با موضوع عزاداری آسیب دید و جالب اینکه این اجراهای سطح پایین توسط متولیانی چون صداوسیما ترویج داده شد.
غافل از اینکه افت کیفیت هنری مراسم عزاداری محرم بتدریج موجب افت معنوی این سنت‌ها شده و این کثرت بینی و ظاهر بینی ضربات مهلکی بر پیکره این میراث غنی وارد می‌کند. در بازنگری و آسیب شناسی این جریان می‌توان به مواردی چون فقدان معرفی هویت باارزش ملی و قومی ما در رسانه‌ها و عدم تربیت و آگاه‌سازی مجریان مسلط بر پیشینه آیینی و سنت‌های موسیقایی اشاره کرد. در این میان شاید ترغیب و تشویق به شناخت و استفاده درست از مخازن و گنج آوازهای موسیقی نواحی ایران در اجرای فرم‌های متنوع موسیقی آیینی امروز ایران موجب فرجامی خوش تر در آینده این نوع موسیقی باشد. هر چند فراموش نکنیم که طبق نوشته‌های فتوت نامه‌های مداحان شرط اول برای فعالیت در این عرصه طهارت و قوت نفس است.