مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران، ضعف‌ها و قوت‌ها

 اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
با گسترش قلمرو اسلام به ایران(30 ه.ق)، تاریخ‌نگاری اسلامی هم میان مورخین و دانشمندان ایرانی به‌عنوان فصل مشترک حیات دینی رواج یافت. تا آنجا که با تسامح می‌توان ازشکل‌گیری مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران سخن به میان آورد. این مکتب تا قرن‌ها پس‌ از قلمرو یافتن اسلام در فلات ایران حضوری پررنگ داشت و چهره‌های برجسته‌ای از ارکان آن محسوب می‌شوند. مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران متأثر از مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی عراق بوده و زبان عربی را به‌عنوان زبان علمی برگزیده بود. دانشمندان ایرانی عضو این مکتب اغلب ذوفنون بوده وتاریخ‌نگاری یکی از فعالیت‌های آنان در کنار سایر اشتغالات علمی آنان محسوب می‌شده است. همچنین از آنجایی که اندیشمندان مسلمان ایرانی اعم از شیعه یا سنی، انگیزه کمتری جهت دخل و تصرف در گزارش‌های تاریخی جهان اسلام داشتند، از سنت تاریخ‌نگاری مرسوم پیروی کرده و کلیه روایت‌های تاریخی را جمع‌آوری و ثبت کرده‌اند. موضوعی که موجب راه یافتن روایت‌های سست به آثار مورخین ایرانی شده و به اصالت آثار آنان لطمه وارد نموده است.
ابوحنیفه احمد بن دینوری (222-282 ه.ق) یکی از چهره‌های شاخص مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران است که علاوه برتاریخ نگاری در سایر علوم همچون علم نحو، لغت، هندسه، هیأت، کشاورزی، گیاه شناسی و... تبحر داشته و در روایتگری به صداقت و امانت‌داری مشهور است. دینوری در ارتباط با واقعه کربلا گزارش‌های مختصری را در کتاب «اخبار الطوال» روایت کرده است که با روایت‌های طبری مطابقت دارد.
چهره دیگر این مکتب ابوجعفر محمد بن جریر طبری مشهور به جریر طبری (218-301 ه.ق) همه‌چیزدان، مورخ، مفسر قرآن و فیلسوف ایرانی، مؤلف کتاب تاریخ طبری مشهور به پدرعلم تاریخ و تفسیر است.عیب کار طبری در کتاب خود (الرسل والملوک) معروف به تاریخ طبری آن است که مطالب را بدون جرح و تعدیل آورده، این درحالی است که طبری در نقل احوال و روایات نهایت دقت را به کار بسته است. طبری از آنجا که بیشتر عمر خود را در عراق گذرانده از منابع عراقی بهره‌های بسیاری برده و گزارش‌های ابومخنف، عوانه بن حکم، مدائنی وواقدی را با امانت‌داری بازتاب داده است. وی مفصل‌ترین گزارش‌ها از ماجرای کربلا را ثبت و به تاریخ سپرده است. طبری گرچه از جو متشنج به سود اموی‌ها متأثر بوده ولی به‌دلیل استقلال فکر و رأی تا حدود زیادی از افراط و جانبداری ناپسند که آفت تاریخ‌نگاری مستقل است برکنار مانده است. حمزه اصفهانی(280-360ه.ق) دیگر عالم برجسته مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران است که با آنکه گزارش‌های مختصری از قیام عاشورا را در کتاب خود «ملوک الارض و الانبیاء» به دست داده ولی به لیل برخورداری از نکات تازه درخور تأمل است. دیگر دانشمند ایرانی مطرح در مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران علی بن الحسین القرشی، معروف به ابوالفرج اصفهانی(284-356 ه.ق) است. وی در اثر تاریخی خود «مقاتل الطالبین» گزارش‌های معتبری از واقعه عاشورا روایت کرده است. ابوالفرج اصفهانی شیعه زیدی بود و در دوران آل بویه می‌زیسته واز حمایت ایشان برخوردار بوده است. مکتب تاریخ‌نگاری اسلامی ایران به‌رغم ویژگی‌های بسیار دارای ضعف‌هایی نیز می‌باشد که نباید به آنها اعتنایی کرد. همانند طرح عصبیت‌های قومی در امان نامه گرفتن شمر برای چهار نفر از فرزندان حضرت علی(ع) که دینوری نقل کرده است و یا تخفیف در مقابله حر با سپاه امام حسین(ع) حال آنکه وی فرماندهی دارای اختیارات بوده و از اختیارات خود برای ایجاد اختلال در حرکت کاروان حسینی به سوی کوفه نقش مستقیم داشته است.