آن که معاصر خود نباشد، پیش از مرگ، مرده است

پیروز ارجمند
آهنگساز
درگذشت میکیس تئودوراکیس، ترانه‌سرا،  آهنگساز و فعال سیاسی یونانی که سابقه چند دهه فعالیت‌های سیاسی داشت بهانه‌ای شد تا ضمن گرامیداشت نام او به عنوان یکی از تأثیرگذارترین آهنگسازان ترانه‌های اعتراضی و سیاسی به ویژگی‌های موسیقایی آثارش بپردازم. بررسی زندگینامه او نشان از ارجحیت آهنگسازی او بر سایر جنبه‌های حرفه‌ای زندگیش دارد. تحصیلاتش با ورود به پاریس در 29 سالگی زندگی‌اش، در زمینه تحلیل و تفسیر موسیقی در پاریس و آهنگسازی در زمینه موسیقی کلاسیک غربی با اثر کنسرتو پیانو آغاز می‌شود. تئودوراکیس، این اثر را برای باله ساخت. آثار دیگرش از جمله؛ کارناوال یونان شهرت بیشتری برایش به ارمغان آورد و توانست مدال طلای فستیوال مسکو را در سال 1959 از آن خود کند.
با بازگشت او به زادگاهش یونان، علاقه‌مند به معرفی بیشتر و بهره‌مندی از ترانه‌های یونانی در آثارش شد و جنبش سیاسی جوانان را تأسیس کرد. تبعید و زندان‌های متوالی هیچگاه او را از مسیری که شروع کرده بود باز نداشت. هزاران تور موسیقی در جهان برای بازسازی دموکراسی از دست رفته در یونان برگزار کرد. پابلو نرودا و سالوادور آلنده را ملاقات کرد و از جمال عبدالناصر، یاسر عرفات و یگال الون عنوان دریافت کرد و فرانسوا میتران و اولاف پالمه و ویلی برانت به دوستانش تبدیل شدند. برای میلیون‌ها آدم در سراسر دنیا، تئودوراکیس نماد مقاومت در برابر دیکتاتوری یونان بود. پس از سقوط حکومت دیکتاتوری در یونان، تئودوراکیس در سال ۱۹۷۴ به یونان بازگشت و به کنسرت‌های خود در یونان و خارج از کشور ادامه داد.
تأسیس انجمن دوستی یونان و ترکیه در راستای آگاهی بین‌المللی نسبت به حقوق بشر، مسائل زیست‌محیطی و صلح بود. سمفونی‌های شماره ۳، ۴ و ۷ او که همه آنها بین سال‌های ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۹ اجرا شد در زمره تأثیرگذارترین آثار او است.
«لینا مندونی» وزیر فرهنگ یونان در صفحه توئیتر خود با اعلام درگذشت «میکیس تئودوراکیس» نوشت: «امروز بخشی از روح سرزمین یونان را از دست دادیم. او یک معلم، روشنگر و یک چپگرای رادیکال بود، تنها کسی که موجب شد همه یونان شاعر شوند». این تفسیر از شخصیت او نشانگر عمق تأثیر او در موسیقی و مردم یونان دارد.
یکی از آثار معروف او «پائولا» است. «پائولا» اسم معروف‌ترین قطعه موسیقی‌متن فیلم حکومت نظامی است. داستانی به احتمال زیاد، غیرواقعی و افسانه‌ای برای این اثر ساخته شده به این روایت؛ تئودوراکیس هفت ماه قبل از کودتای پینوشه با دختری به نام پائولا آشنا می‌شود که این آشنایی منجر به عشقی عمیق می‌گردد. به روایتی از او، در خاطراتی که بعدها برای دوستانش تعریف می‌کند می‌گوید: «درست یک هفته قبل از کودتای ۱۱ سپتامبر می‌خواستم از پائولا تقاضای ازدواج کنم ولی هر بار موضوعی پیش می‌آمد که این مسأله را به تعویق می‌انداخت، تا روز ۱۱ سپتامبر که دفتر این عشق برای همیشه بسته شد. پائولا به همراه ویکتور خارا و بسیاری دیگر از انقلابیون، توسط مزدوران پینوشه دستگیر و به استادیوم منتقل شده و همگی اعدام شدند. از فردای آن روز چنان افسرده شدم که دیگر دنیا برایم بی‌ارزش شده بود و برای خود آرزوی مرگ می‌کردم. بعدها دوستی پیشنهاد داد که برای گرامیداشت پائولا آهنگی بسازم. آن‌موقع بود که من با تمام احساسم ملودی این آهنگ را نوشته و اجرا کردم.»
کمتر زمانی از چهار دهه زندگی موسیقایی‌ام بوده که با رغبت و احساس، به ملودی‌های «میکیس تئودوراکیس»، «ویکتور خارا» و «انیو موریکونه» گوش ندهم و نبوغ آنها را در خلق ملودی و تنطیم‌های تأثیرگذارشان تحسین نکنم. ملودی‌های روان و برگرفته از موسیقی ملی یونان و شیلی و هم چنین تنظیم‌های مبتنی بر تأکید بر شخصیت ویرتیوزیته (تکنوازانه) سازها و تمرکز بر تنظیم برای ارکستر‌های کوچک و خلوت وهارمونی ساده، ویژگی‌های موسیقایی آثار تئودوراکیس هستند. بر این باورم که بسیاری از آهنگسازان معاصر در جهان تحت تأثیر تئودوراکیس در شیوه پردازش ملودی و تنظیم برای سازها هستند.
ترانه‌های سیاسی دیگری نیز در انقلاب شیلی وحود دارند از جمله؛ سرود «متحد هرگز شکست نخواهند خورد»، سرودی سوسیالیستی است که سرخیو اورتگا، آهنگساز شیلیایی، در سال ۱۹۷۳ با الهام از یک شعار خیابانی ساخت. اورتگا این آهنگ را در دو روز ساخت و سرود نخستین بار توسط گروه کیلاپایون و با همراهی ویکتور خارا، ترانه‌سرا و آهنگساز شیلیایی، در یک کنسرت پرجمعیت اجرا شد.
تأثیرات سرود‌های سیاسی شیلی در سرود‌های سیاسی گروه‌های چپ ایران در دهه 50 را نمی‌توان نادیده گرفت. سرودهایی که نه تنها در مضمون ترانه‌ها و بافت ملودی و ریتم، بلکه در شیوه خواندن خوانندگان سیاسی ایران نقش داشتند.