نقش گرایش سیاسی در تاریخ‌نگاری ابن سعد

 اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
«طبقات الکبری» ازجمله مهم‌ترین و قدیمی‌ترین منابع تاریخی پیرامون قیام عاشورا به‌شمار می‌آید. اما به‌دلیل گزارش‌های گزینشی و جهت دارمؤلف آن محمدبن منیع بن سعد، معروف به ابن سعد (۱۶۸–۲۳۰ ق) از زندگی امام حسین(ع)و وقایع قیام عاشورا جای اما واگرهای بسیاری دارد. لحن گزارش‌های وی به گونه‌ای است که هیچ اتهام و تقصیری را متوجه بنی امیه و یزید نمی‌کند و بر مقدر بودن قتل امام حسین(ع) تأکید دارد. ضمن اینکه به نوعی، امام(ع) را به شتابزدگی و نپذیرفتن نصیحت خیرخواهان متهم می‌کند. از این روی، گزارش مؤلف رنگ جانبداری از بنی امیه را به خود گرفته است.
محمد بن سعد، یکی از پایه‌گذاران شرح حال‌نویسی در تاریخ اسلام است. او کمی بیش از یک قرن بعد از واقعه عاشورا در بصره متولد شد و بعدها در بغداد در زمره شاگردان واقدی درآمد. تا آنجا که به‌عنوان کاتب درس‌های واقدی شناخته می‌شود. برخی از رجال شناسان بویژه رجالیون اهل سنت اورا ثقه و برخی دیگرروایت‌های وی را ضعیف دانسته‌اند.از جمله، ابن معین (۱۵۸-۲۳۳ ق)رجالی و محدث مشهوراهل سنت او را کذاب دانسته است. ابن سعد با ابن حنبل معاصر و دارای روابط حسنه‌ای با او بوده است.
ابن سعد در بصره به دنیا آمد ولی بیشترعمر علمی‌اش در بغداد بود و با توجه به اینکه بیشتر محدثان بغداد، عثمانی بودند، به‌نظر می‌آید که ابن سعد هم «تفکر عثمانی» داشته است. تفکرعثمانی، اصطلاحى سیاسى و معرف گرایشی درتاریخ اسلام است که بستر تاریخى آن به ماجراى کشته شدن عثمان بن عفان به دست شورشیان مصری وپی آمدهای پس از آن باز مى‏‌گردد. افرادی ازعلماى اهل سنت‏ بر این باورند که مسلمانان تا پیش از کشته شدن عثمان امت واحد بودند، اما پس از این ماجرا به دو گروه مهم سیاسى «عثمانى» و «علوى» تقسیم شدند که منشأ پیدایش حوادثى در جهان اسلام شد.(ذهبى، ج 11، ص 236)
به باورپیروان این گرایش که على(ع) مخفیانه با گروه‌‏هاى شورشى همکارى و حتی رهبرى آنان را بر عهده داشته است! (طبرى، ج 3، ص 449) و یا دست‌کم با سکوت و کناره ‏گیرى خود با آنان هم‏نوایى کرد!  به کسانى که داراى چنین تفکرى بودند، عثمانى و شیعه‏ عثمان مى‏‌گفتند.
چون نگرش ابن سعد به روایات مربوط به امام حسین(ع) و لحن گزارش‌های وی از واقعه عاشورا گزینشی و جانبدارانه است، این حدس را تقویت می‌کند که وی دارای گرایش عثمانی بوده است.
گزارش‌های ابن سعد درباره امام حسین(ع) وقیام عاشورا دو دسته است: دسته اول روایاتی درباره فضایل و زندگی امام حسین(ع)، دسته دوم به گزارش‌های وی از حرکت امام(ع)از مدینه تا شهادت آن حضرت در روزعاشورا وحوادث این واقعه اختصاص دارد که آن را «مقتل» می‌نامد.
در بخش مقتل ابن سعد برخلاف سایر بخش‌ها که مستند به روایات با سلسله راویان آن است، به شرح گزارش‌هایی از ماجراهای کربلا می‌پردازد که به نقل از هیچ کس نیست. بلکه خود از مجموع روایت راویان، گزارشی فراهم کرده و آن را درکتاب خود آورده است.