تنها راه رهایی

علیرضا نراقی
منتقد
انسان‌ها اغلب به بودن در جهان، صرفاً «عادت» می‌کنند. این عادت مولد ملال تحمل‌ناپذیری است که سراسر زندگی یک فرد را می‌تواند ببلعد. ملال علاوه بر ایجاد حس پوچی، انسان را محافظه‌کار و افق زندگی او را به شکل ترحم برانگیزی محدود و تنگ می‌گرداند. گویی که هیچ چیز تغییر نمی‌کند و هیچ تغییری، بودن را حقیقتاً متحول و تازه نمی‌گرداند. اما یک عنصر به این دنیا طراوت و گستره می‌بخشد و بودن را از محدوده عادت، رها می‌سازد و آن تلاش برای ایجاد تفاوت است. انسان متفاوت، به این دنیای بی‌شکل شده از تکرار، شکل می‌بخشد و آن را گسترش می‌دهد. با این رویکرد تاریخ هنر به نوعی تاریخ ایجاد تفاوت نیز هست. تاریخ فراتر رفتن از غریزه و مصرف، تاریخ تبدیل گذر خسته کننده و ناچیز انسان در میان محدودیت‌ها و ناملایمات، به نوعی وجود خلاق و رها که او را از ملال نجات می‌دهد.  اما تفاوت بیش و پیش از هر چیز دیگری «جسارت» می‌خواهد، جسارت متمایز بودن و این اغلب کار دشواری است، چرا که مردمان گیرافتاده در عادت‌ها به عادت‌های خود همچون اصولی غیرقابل تغییر معتقد و باورمند می‌شوند و از متفاوت‌ها می‌ترسند! متفاوت‌ها را، تخته‌بندان عادت با ترس‌های ذهنی و تابوهای خود، قضاوت می‌کنند و به مکانیزم سرکوب تفاوت، امر نابهنگام و غیرقابل پیش‌بینی کمک می‌کنند. این سرکوب کاری نیست که تنها دولت‌ها یا گروه‌های واپسگرا انجام دهند، این دقیقاً کاری است که مردمان عادی، حتی از نوع جوان و مدرن آن نیز به انجام آن می‌پردازند. آنها سوخت قدرت‌های سرکوبگر و واپسگرا هستند. آنها همان‌هایی هستند که هر تغییری را دشوار و گاه چند نسل را معطل ذهن بسته خود می‌کنند. با این رویکرد، تفاوت ارزشی ذاتی دارد که حتی تظاهر به آن مفید و الهام بخش است، چرا که فضایی باز می‌کند و ممکن است جریانی تازه
 ایجاد کند.
 اینکه یک هنرمند، یا یک تولیدکننده، یا یک فرد خانه‌دار و... تفاوت‌ را نمایش می‌دهد یا واقعاً و اصالتاً زیست جهان و فرآورده‌ای متفاوت دارد، مسأله اصلی نیست، بلکه مسأله اولیه و مهم‌تر این است که در هر حال هر نوع تفاوتی با هر کیفیت و اصالتی، سازنده فضایی است که امکان بهتری برای رهایی و تازگی به وجود می‌آورد. تاریخ هنر، سیاست، اقتصاد، علم و... همواره بواسطه متفاوت‌ها پیش رفته و تکامل پیدا کرده است. امروزه رسانه‌های عمومی اعم از ملی و مجازی و... مهم‌ترین وسیله برای سنجش امکان ظهور تفاوت در یک جامعه هستند. اگر رسانه بازتاب دهنده تفاوت‌ها باشد به این معناست که جامعه خلاق‌تر و سالم‌تر است و اگر رسانه مدام الگوهای خود را تکرار و تصویرش از جامعه را یک شکل نگه می‌دارد، به این معناست که جامعه دچار ملال و بحران خلاقیت است. حال بیایید از این زاویه به خود نگاهی بیندازیم...