«صدر»، خاندانی در خدمت معارف دینی

  اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
خاندان صدر یا صدر عاملی، شاخه‌ای از سادات موسوی از ذریه «سید صدرالدین محمد» (۱۱۹۳-۱۲۶۴ق) از اعاظم فقهای اصولی و رجالی عالَم تشیع در قرن سیزدهم (ه. ق) است. این خاندان از نوادگان امام موسی کاظم(ع) بوده و از دیرباز به علم و اجتهاد شهرت دارند و در طول چند قرن اخیر عالمان و شخصیت‌های مؤثری از این خاندان برخاسته‌اند. جبل عامل لبنان خاستگاه اولیه خاندان صدر بوده و جد اعلای آنان، «سید صالح موسوی عاملی» (۱۱۲۲-۱۲۱۷) از علمای بزرگ شیعه در لبنان بود. سید صالح به سبب دشمنی حاکمان عثمانی با تشیع مجبور به ترک لبنان و اقامت در عراق شد. در پی مهاجرت سید صالح به عراق، خاندان صدر به سه دسته تقسیم شدند، عده‌ای در جبل عامل باقی ماندند، برخی به کاظمین رفتند که سیدحسن، سید اسماعیل جد امام موسی صدر و سید محمدباقر صدر از این جمله‌اند. در اواسط سلطنت فتحعلی‌شاه دو نفر از چهار پسر سید صالح، «سید محمدعلی» و «سید صدرالدین موسوی عاملی» به اصفهان هجرت کردند که تعدادی زیادی از علمای مطرح شیعه در دو قرن اخیر، از نوادگان آن دو هستند. همچنین صدها شخصیت فرهیخته دانشگاهی در عرصه‌های علم، ادب، فرهنگ، صنعت، طب، اجتماع و سیاست از این خاندان به جامعه تقدیم و بارها در طول تاریخ هزینه پایبندی بر باورهای خود را به صورت تحمل زندان، تبعید یا شهادت پرداخته‌اند.
پس از درگذشت میرزای شیرازی بزرگ تا پایان دوران قاجاریه، حتی پس از آن خاندان صدر همواره در بالاترین سطح زعامت و هدایت مردم را برعهده داشته‌اند که از آن جمله‌اند: سید صدرالدین موسوی عاملی (۱۱۹۳ - ۱۲۶۴ق) داماد شیخ جعفر کاشف‌الغطا، سید حسن صدر (۱۲۷۲-۱۳۵۴ ق) فقیه، اصولی، محدث و از مراجع بزرگ تقلید، مشهور به محدث کاظمینی که کتاب تأسیس‌الشیعه العلوم‌الاسلام با موضوع «نقش شیعیان در تأسیس علوم اسلامی» مشهورترین اثر اوست. سید محمدعلی‌ صدر عاملی اصفهانی (۱۲۳۹-۱۲۷۴ق) معروف به آقا مجتهد، عالم، عارف، شاعر و ادیب، که در ۱۲ سالگی به اجتهاد رسید. سید اسماعیل صدر؛ (۱۲۵۸- ۱۳۳۸) از مراجع تقلید قرن اخیر که در برابر تهاجمات روسیه، انگلیس و ایتالیا به ممالک اسلامی به همراه دیگر علمای نجف، فتاوای جهاد صادر کرد.
سید محمدباقر صدر (۱۳۱۳- ۱۴۰۰ق)، از علما و فعالان سیاسی عراق، سید اسماعیل صدر، سید حیدر صدرعاملی و...
بانوان بسیاری از این خاندان نیز درعرصه‌های مختلف علمی و اجتماعی به شهرت رسیدند که از آن جمله‌اند، رباب و آمنه صدر، رباب صدر، فرزند سید صدرالدین صدر و خواهر امام موسی صدر است که فعالیت‌های اجتماعی خود را بنا به درخواست امام موسی صدر برای مشارکت در ایجاد شاخه زنان مؤسسات آغاز کرد و بعد از آن مدیریت «بیت الفتاه» را نیز به‌عهده گرفت. پس از ناپدید شدن سید موسی صدر در شهریور ۱۳۵۷ مسؤلیت اداره مؤسسات امام صدر عملاً به‌عهده وی قرار گرفت. آمنه صدر، معروف به بنت‌الهدی و شهیده صدر (۱۹۳۷-۱۹۸۰م) از زنان نویسنده و فعال فرهنگی-سیاسی عراق که سرپرستی مدارس الزهرای نجف و کاظمین، تشکیل جلسات خانگی دینی، نوشتن مقاله در مجله الاضوا، داستان‌نویسی و سرایش اشعار مذهبی از فعالیت‌های فرهنگی-دینی اوست، به‌دنبال اعتراض به دستگیری برادرش و سخنرانی در حرم حضرت علی(ع) که به تظاهرات در شهرها و کشورهای مختلفی انجامید، توسط رژیم بعث زندانی و پس از شکنجه طولانی اعدام شد.
امام موسی صدر
سید موسی صدر معروف به امام موسی صدر، از عالمان و اندیشمندان تأثیرگذار شیعه در عرصه فرهنگی و سیاسی است که پس از هجرت از ایران به لبنان، مجلس اعلای شیعیان لبنان و جنبش امل را تأسیس کرد و رهبری فکری و سیاسی شیعیان این کشور را عهده‌دار شد.
سید رضا صدر
سید رضا صدر (۱۳۰۰- ۱۳۷۳ش) که امروز مصادف با بیست وهفتمین سالگرد درگذشت وی می‌باشد، مجتهد و از مدرسان حوزه علمیه قم و نویسنده کتاب‌های دینی، فرزند سید صدرالدین صدر و برادر سید موسی صدر بود. وی در قم نزد عالمانی همچون سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، سید محمد محقق داماد، سید محمد حجت کوه کمره‌ای و سید حسین بروجردی تحصیل کرد. فلسفه و عرفان را نیز نزد امام خمینی شاگردی کرد. وی در طول عمر نسبتاً کوتاه خود موفق به تألیف قریب 50 عنوان کتاب شد. شهید مطهری، در نامه‌ای به هیأت مؤسس حسینیه ارشاد برای تشکیل شورای عالی روحانی به عنوان یک مرکز اجتهادی و فتوایی دوازده نفر از بزرگان علما را معرفی می‌کند که سید رضا صدر یکی از آنان است. صدر هیچ‌گاه خود را در معرض مرجعیت قرار نداد و با وجود خواهش و اصرار زیاد دوستان برای انتشار رساله، آن را چاپ و منتشر نکرد. سید رضا صدر از سال ۱۳۲۸ ش. درس‌‌های اخلاق را شب‌‌های پنجشنبه در قم منزل پدری خود شروع کرد. این درس تا سال ۱۳۴۶ ش. که به تهران عزیمت کرد، ادامه داشت.