از فردوسی تا روز‌گار نو

صدرا مؤذنی
خبرنگار
«مهین اسکویی» یکی از متفاوت‌ترین بازیگران گروه تئاتر نوشین بود و علاوه بر بازیگری، به‌عنوان نخستین بانوی کارگردان تئاتر ایران شناخته می‌شود. اگرچه به احتمال زیاد پیش از مهین اسکویی هم بانوان دیگری در تئاتر ایران تجربه کارگردانی داشته‌اند، اما از آنجایی که براساس جمله مشهور «تاریخ را مردان می‌نویسند»، جمله‌ای که بویژه پیش از دهه بیست به‌شدت در تاریخ هنر دیده شده و رد پای بانوان، عمداً یا سهواً از بسیاری از این بخش‌ها پاک شده اطلاعات دقیقی درباره بانوان کارگردانی که پیش از او فعالیت می‌کردند در دسترس نیست تنها می‌دانیم در نیمه دوم سال 1302 شمسی «مجمع فرهنگی و هنری پیک سعادت نسوان» به همت‌ «ساری امانی» در رشت تأسیس شد و اولین نمایشنامه خود را در 25 اسفند 1302 با نام «عروسی دختر فروشی» در پنج پرده در تماشاخانه «اولوش بیک» به اجرا گذاشت. تمامی نقش‌های این نمایشنامه را زنان اجرا کرده بودند.
متن نمایشنامه دقیقاً گزارشی از زندگی زنان آن دوران است و مانند اکثر نمایشنامه‌هایی که توسط این مجمع به مورد تماشا گذاشته می‌شد، به محرومیت و نقض حقوق زنان تأکید زیادی شده بود.
اما مهم اینجاست که متن این نمایشنامه‌های زنانه- که توسط زنان نوشته می‌شد – تنها حق حضور در جمعیت‌های زنان را داشته و تنها برای زنان به شکلی خصوصی اجرا می‌شد. (رادمان، 1388) اطلاعات بعدی‌ای که در دسترس است به سال‌های بعد بازمی‌گردد: «در سال 1310 امیر سعادت‌، تئاتر سعادت را با اولین زنان ایرانی راه‌اندازی کرد. شارمانی گل، ‌پری گلوبندکی و ملوک مولوی اولین بازیگران زن بودند که در این تئاتر پا به صحنه گذاشتند و با جاهلیت و تعصب‌های کور و غیرمنطقی آن زمان مبارزه کردند. پس از آن، در سال 1314 «کانون بانوان» تشکیل شد. این کانون در فعالیت‌های خود تعدادی نمایشنامه هم روی صحنه آورد که همه آنان در جهت پیشرفت و تمدن‌خواهی زنان بود» (رادمان، 1388) پس از آن، در سال 1320 از بانوی کارگردان ارمنی‌ای به‌عنوان نخستین بانوی کارگردان تئاتر ایران نام برده شده است که به شکل نسبتاً محدود و در سالن باشگاه ارامنه، نمایش خود را به صحنه برده است.
«روز شنبه بیست‌وهفتم دی‌ماه سال 1320، نمایشنامه‌ «زن مخوف» در باشگاه ارامنه‌ تهران، در چهار پرده به زبان ارمنی، توسط خانم «مارگو قسطانیان» روی صحنه اجرا شد.
مارگو قسطانیان گویا نخستین بانوی کارگردان ایرانی بود که نمایشنامه‌ای را به روی صحنه آورد و با استقبال مردم مواجه شد.
زنان بازیگر در این نمایش عبارت بودند از: دوشیزه خاچاطوریان، ژنیا مانار و ژنیا سارواریان.» (زنان و تئاتر ایران، 2011) نکته مهم این جاست که این بانوی کارگردان، همچنان ارمنی بوده و در سالن ویژه ارامنه این نمایش را اجرا کرده است و ظاهراً همچنان بانوان مسلمان ایرانی،   اجازه حضور در سالن‌های تئاتر کشور به‌عنوان کارگردان را نداشته و حضورشان تنها باید به بازیگری و نمایشنامه نویسی محدود می‌شد. درهرحال، براساس این شواهد می‌توان نتیجه گرفت که پیش از بانو «مارگو قسطانیان» و «مهین اسکویی» (مهین طالقانی) نیز بانوان کارگردان دیگری حضور داشتند که جبر مردانه زمانه، نام آنان را از صفحه تاریخ پاک کرده و دیگر نامی از آنان باقی نمانده است.
به همین دلیل بانو مهین اسکویی (طالقانی) را می‌توان به‌عنوان «اولین بانوی غیرارمنی کارگردان تئاتر ایران» که نامش در تاریخ ثبت شده، دانست. اسکویی که نام خانوادگیش «عباس طالقانی» بود و از نام خانوادگی همسر استفاده می‌کرد، 2 اسفند سال 1309 در منیریه تهران متولد شد. پدرش حسن عباسی طالقانی که فردی مذهبی بود، در محله سرچشمه مغازه برنج‌فروشی داشت و مادرش ملوک رضی از خانواده‌های هنردوست بود و خواهرش با ابوالحسن صبا کار می‌کرد. خاله او با نام بانو «روح بخش»، دوخواهر و شوهر خواهر او در عرصه موسیقی فعالیت داشته و به همین دلیل او را نیز به سمت موسیقی تشویق می‌کردند اما او در دوره دبیرستان برای دیدن نمایشی به تالار فرهنگ رفت و در اجرای این نمایش با زنده‌یاد مصطفی اسکویی آشنا شد و بعدها با او ازدواج کرد. اسکویی در سال‌های 24-25 و در دورانی که عبدالحسین نوشین کار می‌کرد، به‌عنوان شاگرد و بازیگر در کنار او همکاری کرد و در تئاتر فرهنگ مستقر شد. او در نمایش‌هایی چون «سه دزد» ایفای نقش کرد. بعد از آن نیز به همراه نوشین و گروه او به تئاتر فردوسی رفت و در نمایش «ولپن» در نقش کلمبا ظاهر شد، نقطه اوج بازیگری مهین اسکویی در نمایش «پرنده آبی» موریس مترلینگ بود که به کارگردانی نوشین در تئاتر فردوسی به صحنه رفت.