دعا عامل تقویت اراده و اعتماد به نفس

  اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
دعا سرلوحه برنامه‌هاى عبادى در تعالیم همه مکاتب الهی است. بدان جهت که دعا و نیایش مؤثرترین عامل در تهذیب نفس و صفاى باطن بوده و دسترس‌ترین و عمیق‌ترین شیوه‌اى است که پیوند انسان با ذات لایتناهی خالق هستی را برقرار می‌سازد. دعا موجب پرواز روح به سوى ملکوت و فضاى معطر معنوى و عرفانى شده و براى سوق دادن انسان به‌ سوى فضایل و کمالات از ظرفیت‌های ممتاز پرورشی برخوردار است. بر این اساس در آیات مختلف قرآن، به عنوان اصلی‌‏ترین ارزش و در روایات به عنوان برترین عبادات؛ بلکه مغز و مخ آن مطرح شده است.
با آنکه راه‌های زیادی برای دستیابی به کمال و دوری از آلودگی‌ها وجود دارد، ولى از نظر قرآن، دعا و نیایش نسبت به سایر شیوه‌ها از کارایى بیشتری برخوردار است. آنجا که می‌‏فرماید: «قُل لا یعبَأ بِکم رَبّى لولا دُعائُکم؛ بگو پروردگارم براى شما ارجى قائل نیست، اگر دعاى شما نباشد.» (فرقان/77) رسول خدا(ص) نیز در همین ارتباط فرموده است: «الدُّعاءُ مُخُ العِبادَةِ؛ دعا مخ و مغز عبادت است.» همچنین می‌‏فرماید: «اَفضَلُ العِبادَةِ الدُّ عاءُ» دعا بهترین عبادت است.» همان‌گونه که هر چیزى داراى بن و اساسی است که امور مربوط به آن بر آن استوار است، عبادت و پرستش خداوند نیز بر مغز و مخ آن یعنی دعا استوار است و بدون آن ارزش حقیقی خود را از دست می‌دهد. بنابراین عبادت بدون دعا، همانند اسکلتى بى‌جان و پیکرى بى‌روح خواهد بود.
بر همین اساس رسول خدا(ص) می‌فرماید: «الدُّعاءُ سِلاحُ المؤمِنِ وَ عَمودُ‌الدین وَ نُورُ السَّماواتِ و اَلارض» دعا اسلحه مؤمن و ستون دین و نور آسمان‌‏ها و زمین است. دعا و نیایش در سیره معصومین(ع) نیز از جایگاه بسیار ارجمندى برخوردار می‌باشد، طوری که بخش‌های بسیاری از زندگى آنان(ع) با دعا و نیایش همراه بوده و دعاهای بسیاری از سوی امامان معصوم(ع) تعلیم شده است.
خشوع و راز و نیاز عمیق معنوى و عرفانى معمولاً هنگام دعا اتفاق می‌افتد که اثر بسیارى در صفاى باطن دارد. معارف بلند مکتب اسلام که پایه و تبیین عالی‌ترین درس‏‌هاى عرفانى، اخلاقى، فرهنگى و رفتاری است در قالب دعا عرضه شده و حقیقت عبودیت و هویت بندگى یک انسان کامل را به نمایش می‌گذارد. از این‌رو قرآن کریم و بزرگان دین دعاهایى را تعلیم کرده‌اند که انسان را به مرحله‏ والایی از صفا و تقوا می‌‏رساند. تا آنجا که به وصف امیرمؤمنان على، «خالق و آفریدگارشان در روح و جانشان، بزرگ جلوه کرده و غیر خداوند در نظرشان کوچک است.» دعا کردن، آن هم با الفاظ، اذکار و مضامین عالی و معنوی می‌تواند الطاف و رحمت خدا را به سوی انسان جلب کند و امنیت و آسایش را به ارمغان آورد. ارتباط معنوی با خالق هستی، تأثیر گرفتن و خود را در مسیر فیض و رحمت واسعه الهی قرار دادن و اتصال به منبع هستی‌بخش و سرچشمه امنیت و عظمت است. همان چیزی که کلام وحی بدان تصریح دارد «ألا بِذکرِ‌الله تَطمَئِنُّ القُلُوبُ» (ایمان به خدا و یاد او آرامش‌بخش دل‌ها است) انسان مؤمن به قدرت و عظمت الهی متکی بوده و از هیچ چیز در دنیا نمی‌هراسد؛ چرا که یقین دارد اگر خدا نخواهد، هیچ شر و آزاری به او نمی‌رسد و با دعا و توسل می‌تواند به دفع شر و جذب خیر بپردازد.
دعا با ایجاد رابطه میان انسان و خدا چنان نیروی معنوی و قدرتمندی به انسان می‌بخشد که مایه تجدید امید، تقویت اراده و آزاد شدن توانایی‌های عظیم وی می‌شود. دعا و نیایش تأثیر بسزایی در نفس انسان دارد و اعتماد به نفس و قدرت او را افزایش می‌دهد‌ و با دفع اضطراب و نگرانی از دل او، احساس امنیت و آرامش را بر وی حاکم می‌سازد. مؤمن هنگام دعا کردن احساس می‌کند که به خدا نزدیک‌تر است و به پناه‌گاه مطمئن و با قدرتی تکیه دارد. این احساس، اعتماد به نفس، امنیت، آرامش، نشاط و توانمندی را درون انسان ایجاد و دوام می‌بخشد.
در ماجراى جنگ بدر - که نخستین و سخت‏‌ترین جنگ بزرگ مسلمین با مشرکان بود - تعداد مسلمانان کمتر از یک‌سوم دشمن بود، به علاوه مسلمانان حتى از کمترین تجهیزات جنگى برخوردار نبودند، ابن‌عباس در این‌باره نقل می‌‏کند: شبى که روز آن جنگ بدر رخ داد، پیامبر(ص) همراه مسلمین به مناجات و راز و نیاز به درگاه الهى پرداخت. پیامبر(ص) رو به قبله ایستاد و دست‌هایش را به سوى آسمان بلند کرد و آنچنان در نیایش و استغاثه غرق شد که عبا از دوشش به زمین افتاد. رسول خدا(ص) در دعایش می‌گفت: «خدایا! وعده‏‌اى را که به من داده‌‏اى تحقق بخش، پروردگارا اگر این گروه مؤمنان نابود شوند، پرستش تو از زمین برچیده خواهد شد.»