زنجیره تولیدمعنا به‌جای کتاب درسی

گروه اجتماعی/ امروز دومین سالگرد شهادت سردار سپهبد حاج قاسم سلیمانی است. مردی که آنچنان که بود و آنچنان که پرکشید،  درس زندگی بود و هست. درسی که نیاز انتقال آن به نسل جوان بیش از هرچیز احساس می‌شود. در این سال‌ها نظام تعلیم و تربیت تلاش کرده تا مفاهیمی از دنیای ایثار و شهادت را با دنیای دانش‌آموزان پیوند بزند؛ پیوندی که عموماً از حلقه اتصال کتاب‌های درسی می‌گذرد. شاید از همین روست که همچنان نیز اولویت انعکاس زندگی و منش شهید سلیمانی در نگاه مسئولان آموزش و پرورش از کتاب‌های درسی می‌گذرد به طوری که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی،  به مناسبت گرامیداشت ایام شهادت سردار بزرگ اسلام شهید حاج قاسم سلیمانی، منش و سبک زندگی منتشر شده از این شهید بزرگوار را در کتاب‌های درسی معرفی کرد و آورد:«به‌منظور آگاهی‌بخشی، معرفی الگوهای و سیره زندگی این بزرگواران،  کتاب‌های درسی برای گروه‌های سنی مختلف مناسب‌سازی شده است. مطالبی در ۶ کتاب شامل کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم با عنوان درس «سرباز اسلام-سردار دل‌ها»؛ کتاب آمادگی دفاعی پایه دهم با عنوان تصویر و متنی که به ترور سردار سپهبد حاج قاسم سلیمانی به دستور مستقیم رئیس‌جمهور تروریست امریکا اشاره دارد. «الگوها و اسوه‌های پایداری و مقاومت»؛ کتاب استان شناسی کرمان پایه دهم با عنوان درس «نقش استان در حراست از کیان مرزهای ایران اسلامی» و تصاویر و متن‌هایی که از حاج قاسم سلیمانی آورده شده است؛ کتاب هویت اجتماعی پایه دوازدهم با عنوان تصویر و متن درباره شهید سلیمانی؛ کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم با عنوان «مکتب حاج قاسم سلیمانی»؛ کتاب جامعه شناسی ۳ پایه دوازدهم و بخشی از «وصیتنامه سردار پرافتخار اسلام شهید حاج قاسم سلیمانی» آمده است.
روز گذشته نیز یوسف نوری وزیر آموزش و پرورش در اولین یادواره شهدای تربیت بدنی گفت: ولایت‌پذیری و ترویج ولایت، بصیرت،  معنویت، عقلانیت، گسترش عدالت و در عین حال عطوفت، ویژگی‌های مکتب شهید سلیمانی است که باید برنامه درسی ما بشود.
وزیر آموزش و پرورش با بیان اینکه منطق و پنداره این برنامه درسی باید مشخص باشد گفت: در برنامه درسی شهید سلیمانی چیستی و چرایی مبارزه مشخص است. اهداف مشخص است. محتوا هم معلوم است،  باید چه چیزی به دانش‌آموز یاد داد؟ هم رزم شهید سلیمانی یاد می‌گرفت که انفاق، ایثار،عطوفت و خودسازی داشته باشد، این یادگیری یک یادگیری تعاملی و نزدیک بود. در اینجا نقش معلم و راهبر چه بود؟ شهید سلیمانی تسهیل کننده بود و از ظرفیت بچه‌ها استفاده می‌کرد. اکنون به حدی رسیدیم که قدرت‌های جهانی به برکت خون شهیدان جرأت چپ نگاه کردن به ما را ندارند. مکان باید کجا باشد؟ هرکجا که نیاز وجود دارد و مظلومی آنجا باشد. نیروها چه کسانی بودند؟ زینبیون،  فاطمیون و.... همه بودند. گروه‌بندی از ارکان مهم یادگیری است که در مکتب شهید سلیمانی هم دیده می‌شود. زمان کجاست؟ زمانی وجود ندارد، شب است، روز است، هر زمان می‌شود یاد گرفت. وقتی این مکتب را به‌عنوان یک برنامه تربیتی و یک مکتب ارزیابی می‌کنید می‌بینید که چه ارزش‌های والایی در آن نهفته است. دشمن از شهید سلیمانی بیش‌تر از سردار سلیمانی که زنده بود می‌ترسد، زیرا مکتب وی انتشار یافت.
در عین حال که بر ورود مفاهیمی از مکتب حاج قاسم سلیمانی، شهیدی که با شهادتش نیز درس‌های بزرگی به ملت ایران داد و در مسیر وفاق و همدلی مردم قدم نهاد،  به کتاب‌های درسی تأکید زیاد است اما شاید باید بازگشت و به درس‌هایی در این سال‌ها در کتاب‌های درسی تبلور یافته توجه کرد که چه میزان از آن به عمق جان دانش‌آموزان نفوذ کرده است و اگر کوتاهی در این راه شده آیا مشکل از فرایندهاست یا اجرا.
راه انتقال مفاهیم ارزشمند به دانش آموزان محدود به کتاب درسی شده
مجتبی همتی‌فر، کارشناس مسائل آموزش و پرورش و دارای دکترای فلسفه تعلیم و تربیت در این باره به «ایران» می‌گوید: در طی سال‌های تحصیل از مدرسه تا دانشگاه گویی یک حلقه واسط میان ما و دانش‌آموزان وجود دارد و آن هم کتاب‌های درسی است. به معنای دیگر ما در این سال‌ها به این توجه کرده‌ایم که مفاهیم را در کتاب‌های درسی بیاوریم و کمتر توجه کرده‌ایم که از طریق تربیت‌های غیررسمی یا سامانه رشد به‌سمت آشنا کردن بچه‌ها با مفاهیم ارزشمند برویم. به‌طور مثال آیا نمی‌شود یک مستند تهیه وتولید کرد و بخشی از یک کلاس درس به پخش آن مستند اختصاص پیدا کند؟
وی ادامه می‌دهد: شما نگاه کنید به اینکه شهید حاج قاسم یک قهرمان نظامی بودند و در عین حال به لحاظ اخلاقی چقدر نکات ارزشمند تربیتی داشتند و بعد توسط امریکا دشمن ایران در یک مکان مقدس(عراق) به شهادت رسیدند. یعنی تمام عناصری که لازم است یک قهرمان تمام عیار داشته باشد در وجود ایشان هست. می‌شود برای شناساندن او و مکتبش درس نوشت و بعد انتخاب کرد که چه مدیومی برای بیان این ارزش‌ها بهتر است. انتخاب کتاب درسی راحت‌ترین کار است. وقتی مفاهیم به کتاب درسی می‌رود تمرکز دانش‌آموز و معلم این است که گویی آن مطلب باید حفظ شود و همین حس مثبت آن را از بین می‌برد. بحث درس که پیش می‌آید تکلف و دشواری پیش می‌آید. وقتی بحث یادگیری و آموزه است یادگیری خود به خود پایین می‌آید و اثرش کم می‌شود. همین الان هم می‌توانیم رجوع کنیم که با شهید فهمیده یا شهید همت در کتاب‌های درسی چه کردیم. البته که همین هم ارزشمند است اما به تعبیر رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی باید به‌سمت بسته‌های یادگیری برویم.
این کارشناس تعلیم و تربیت با بیان اینکه پرداخت چنین مفاهیمی باید متناسب با سن کودک و نوجوان باشد بیان می‌کند: در سن دبستان چه بسا با یک کاربرگ رنگی فقط باید به‌سمت این آموزه‌ها برویم. پیام مهربانی جذاب است و ما باید با جذابیت به سراغش برویم. اینکه از بچه بخواهیم با کلماتی ارزشی صرفاً املا بنویسد جایی در تربیت ندارد و رویکرد درستی نیست و تجربه نشان داده که اثرش کم می‌شود. مقام معظم رهبری هم برای سالگرد حاج قاسم فرمودند که وجهه مردمی این شخصیت باید در تمام جوانب لحاظ شود و حاکمیتی نشود بلکه مردم و نهادهای مردمی ورود کنند.
همتی فر در ادامه به برخی شخصیت‌های ساخته غرب که روی نوشت افزارها راه پیدا کرده و بدون آنکه در کتابی باشد دانش‌آموزان ما با آنها آشنا هستند اشاره می‌کند و می‌گوید: بتمن در هیچ کتاب درسی نیست ولی روی جامدادی‌ها و... جا باز کرده و بچه‌ها آن را می‌شناسند. ما باید از ابزار تربیتی و تربیت غیررسمی بهره بگیریم. باید پیچیدگی‌های زنجیره تولید معنا داشته باشیم و وجوه هنری را بیشتر در این میان به‌کار بگیریم.