مظهر قدرت هوشمند ایران

حجت‌الاسلام دکتر سید کاظم سیدباقری
مدیر گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
1. شفقت سردار به مردم
حاج قاسم را می ­توان مظهر فرمانده تراز در اندیشه سیاسی-دفاعی اسلام دانست. بسیاری از ویژگی‌های یک فرمانده برتر در اندیشه اسلامی در شخصیت ایشان جلوه‌گر شده بود. یکی از مهم‌ترین این شاخص‌ها که مردم  با آن همراه شدند و آن را با همه وجود دریافتند، شفقت و مهربانی بی‌ریای ایشان نسبت به مردم و دیگران بود. اصل شفقت به معنای آن است که فرد خود را به جای دیگری قرار دهد و تلاش کند تا رنج‌ها، سختی‌ها و دردهای دیگران را در عمق جان خویش، ‌دریابد و با آنان همدردی و همدلی کند. شفقت، مهربانی، نیک‌خواهی، همدلی و همدردی با دیگر انسان‌ها، نشانی مهم و بنیادین از حضور اخلاق در جان و نهان فرد قدرتمند است. فرماندهان و قدرتمندانی که این خصلت را داشته باشند، در درون خود به اعتدال میان چند قوه دست یافته‌اند و می‌توانند خود را به جای دیگران قرار دهند؛ امری که می‌تواند مهربانی را در اجزا و ارکان نظام سیاسی، به جریان اندازد و حرکت جامعه را در فراگیری آموزه‌های اخلاقی، سرعت بخشد.
در حدیثی از امام صادق(ع) ایشان بر چند امر تأکید می‌کند که به نحوی هر کدام از آنها مصادیقی از اصل اخلاقی «شفقت» به شمار می‌آیند، یکی آن است که مسلمان‌ها بکوشند تا دل‌های خود را به یکدیگر نزدیک سازند: «الْاجْتِهادُ فِی التَّواصُلِ» دیگری، همکاری به همراه محبت است: «وَالتَّعاوُنُ عَلَی التَّعاطُفِ» و اینکه آنان نسبت به نیازمندان، غمخواری، همدردی و یاریگری داشته باشند: «وَالْمُواساة لِاهْلِ الْحاجَه» و بعضی بر برخی دیگر عاطفه و محبت ورزند: «وَتَعاطُفُ بَعْضِهِمْ عَلی بَعْضٍ».
سپس امام(ع) می‌فرماید، همۀ این امور برای آن است تا آنگونه باشید که خداوند به شما دستور داده است که «رحماء بینهم»: حَتّی تَکونُوا کما امَرَکمُ‌الله عَزَّوَجَلّ رُحَماءُ بَینَهُمْ. (حرّ عاملی، وسائل الشیعه؛ ج 8، ص 552.)
سردار سلیمانی یکی از مصداق‌های شاخص عمل به این روایت بود، برجستگی این امر از آنجاست که در میان حاکمان و شهروندان، اهمیتی دوچندان دارد که با قدرت خویش می‌توانند بسترهای این همکاری و همدلی را در جامعه فراهم سازند. حضرت علی(ع) از بزرگ فرماندهانی است که همواره کارگزاران خود را به کارآمدی گسترده فضیلت شفقت برای فرمانروایان تأکید کرده است و در نامه 53 نهج‌البلاغه، به مالک چنین سفارش می­ کند که از لشکریان خود کسی را به فرماندهی قرار ده که دیر خشم می‌گیرد و عذرپذیرتر است و نسبت به ضعفا، مهربان است.
لذا حضرت علی(ع) در این نامه خطاب به مالک اشتر، به‌عنوان یک فرمانده برجسته، می‌فرماید: «مهربانی بر رعیت را برای دل خود پوششی گردان و مهرورزی و لطف به آنان را سرلوحه کار خود قرار بده.» همچنین در نامه 27 به «محمد بن ابی بکر» والی مصر توصیه می‌نماید: «در برابر رعیت فروتن باش و آنان را با گشاده‌رویی و نرم‌خویی بپذیر.»
فرمانده و قدرتمند، آنگاه به سهمی بلند از اخلاق دست می‌یابد که نسبت به دیگران، همدلی و همدردی داشته باشد و بتواند از پیامد تصمیم‌ها و دیدگاه‌های خود در زندگی آنان، تصوری دست‌کم اجمالی، داشته باشد، در این صورت، او می‌تواند، رنج مردم را رنج خود بداند و شادی آنان را شادی خود. بی‌سبب نیست که آن همه سفارش برای ساده‌زیستی حاکمان وجود دارد و اینکه حاکم باید سطح زندگی خود را با پایین‌ترین اقشار جامعه، هماهنگ سازد، این امر برای آن است تا او بتواند درد و غم آنان را دریابد و برای حل آن، برنامه‌ای دقیق داشته باشد. با وجود این روحیه بود که مردم با سردار سلیمانی، احساس همراهی و همدلی می‌کردند و او را از خود می‌دانستند، با آنکه ایشان اصولاً فرماندهی نظامی بود.
2.همذات‌پنداری مردم با سردار
وجود شفقت در جان سردار و البته دیگر ویژگی­ های عالی روحی مانند شکیبایی، سعه‌ صدر، طبع‌ بلند، روحیه‌ عدالت‌طلبی، رفتار حکیمانه و درگیر نشدن در مجادلات سطحی و بی‌ثمر سیاسی، موجب شد تا مردم با شهید سلیمانی احساس همراهی و همذات‌پنداری کنند. مردم احساس می‌کردند که او از زبان آنان حرف می‌زند و برای آنان تلاش می‌کند، لذا شهادت او هم برای مردم سنگین بود و آن را بزرگ داشتند. این مسأله، امری کلیدی برای افزایش قدرت نرم در جمهوری اسلامی به شمار می‌آید و هشداری برای همه است که اگر می‌خواهیم قدرت نرم و سخت و جایگاه ایران، تقویت شود باید رویه و روش سردار را پی بگیریم.
3. سردار سلیمانی، یکی از جلوه‌های قدرت نرم جمهوری اسلامی
جوزف‌نای در دهه ۱۹۹۰ میلادی در زمینه «قدرت نرم» نظریه‌پردازی کرد و در سال ۲۰۰۴ سوزان ناسل در امریکا تعبیر «قدرت هوشمند» را به کار برد و این اصطلاح را برای نقد دیدگاه جوزف‌نای استفاده کرد و گفت که قدرت هوشمند استفاده از هر دو قدرت نرم و سخت با تلفیق عقلانی، فعال، پویا و دور از تعصب رفتاری و تعاملات مکانیکی است.
تلفیق قدرت سخت و نرم‌ کاری هنرمندانه است و هر کسی توان به کارگیری آن را ندارد. امریکا هم قدرت نرم و هم قدرت سخت فراوان دارد، ولی ترامپ هرگز نتوانست از ظرفیت تلفیقی این دو به‌صورت هوشمندانه استفاده کند ،بلکه گاه بر خلاف آن عمل کرده است، که به شهادت رساندن سردار سلیمانی یکی از جلوه‌های آن است.
اما شهید سلیمانی «مظهر قدرت هوشمند در ایران» است. ایشان ضمن استفاده هوشمندانه، سنجیده و بجا از قدرت سخت نظام اسلامی در عرصه نظامی و میدان مبارزه با دشمنان، در عین حال در حیطه مأموریت اش، دیپلماتی کاملاً فعال، زیرک با فهمی عمیق نسبت به توانمندی‌های جبهه خودی و دشمن بود و روابط صمیمانه با همه نیروهای فعال در جبهه مقاومت برقرار کرده بود و توانسته بود با همه کسانی که در این جبهه حضور دارند ارتباط مشفقانه برقرار کند، لذا بسیاری از نیروهای جبهه مقاومت، شیفته روش و منش ایشان بودند. او توانست با بهره از ظرفیت‌های وجودی خود به‌عنوان فرمانده موفق اسلامی، همراهی مردم و نیروهای مقاومت را به‌وجود آورد و با تلاش و تکاپو، همدلی و همکاری مشتاقانه با یکدیگر را در جبهه مقاومت نهادینه سازد و این همان سرمایه بزرگی است که باید از آن محافظت کرد و در دیگر عرصه‌های نظام نیز پیگیری کرد و از کشمکش‌های بی‌حاصل سیاسی دست کشید.