مشکل خود را تبدیل به مسأله‌ای واضح کنید!

آزاده سهرابی
روانشناس
بقای نسل به حل مسأله مربوط می‌شود و حتماً انسان‌های دوره شکار هم که یا غار را برای سکونت انتخاب می‌کردند یا بالای درختان را، دنبال حل مسأله بقای خود در مقابل دنیای وحشی که در اطراف‌شان قرار داشت، بودند. شاید بد نباشد بدانیم تفاوت ما انسان‌ها با انسان‌های پیشین در این است که طی سالیان زیادی یک بخشی در قسمت جلویی مغز ما –‌لوب پیشانی- به عنوان بخش پیش پیشانی اضافه شده است که کارکردهای پیچیده حل مسأله به این بخش از مغز مربوط است. در واقع تکامل انسان در راستای بقا، به گونه‌ای پیش رفته است که پیش‌بینی شده انسان در روزگار آینده- نسبت به انسان‌های پیشین- با مسائل و چالش‌های پیچیده‌تری روبه‌رو می‌شود.
شاید برای همین امکانی ست که انسان دارد که رویکرد مسأله مدار بر حل مسأله هیجان مدار در اذهان متخصصان پیشی گرفته است چون انسان به واقع ابزار آن را بخوبی در ذهن و مغز خود دارد. در این فرصت ما رویکرد مقابله مسأله مدار در مقابل مشکلات را مروری جدی‌تر می‌کنیم.
 پیش از هر چیز فرد در این مقابله باید یاد گرفته باشد که چگونه مشکل خود را به صورت یک مسأله تعریف کند و وارد حاشیه و هیجان‌های حاشیه‌ای ناشی از آن مشکل نشود تا بتواند با تمرکز بر مسأله مراحل بعدی را طی کند. پس باید فرد کاملاً یک رویکرد غیرهیجانی به مسأله داشته باشد. در این رویکرد اعلام می‌شود که هیجانات حول و حوش ایجاد یک مشکل که قاعدتاً منفی و در نهایت تولیدکننده نگرانی و استرس هستند ایجاد می‌شود که همین مسأله خود مکانیسم‌های دفاعی ناسازگار را راه‌اندازی می‌کند وگاه رفتاری مثل پناه بردن به سیگار کشیدن یا مواد مخدر یا هیجانی مثل افتادن به دام افسردگی یا انکار مسأله یا فرافکنی آن و... نتیجه آن است. هیچ کدام از این خودآرام‌بخش‌ها نهایتاً به حل مسأله نمی‌انجامد و تنها فرد را مدتی از مسأله به لحاظ ذهنی دور می‌کند. پس در رویکرد مسأله مدار اولاً فرد باید آموزش دیده باشد که وجود مسأله را انکار نکند و درگام بعد وقتی یاد بگیرد آن را یک مسأله بداند قاعدتاً می‌داند راه حلی هم در خودش دارد‌‌–حتی اگر راه حل سخت باشد- و آنچه به عنوان مشکل رو به رویش قرار دارد لاینحل نیست. این خودش یک‌مثبت اندیشی را لازم دارد که باز هم قابل آموزش است. باید فرد اعتماد به نفس لازم برای اینکه «می‌تواند مشکل را حل کند» داشته باشد و باز نیاز است تا فرد در سنین کودکی و نوجوانی برای این مهم آماده شده باشد. در این میان فرد باید در زندگی منابع حمایت اجتماعی مؤثری را داشته باشد پس رابطه‌های میان فردی مؤثری را باید خلق کرده باشد تا در این شکل از آنها کمک بگیرد. به عبارت دیگر استفاده از رویکرد مسأله مدار برای حل مسأله نیازمند مهارت آموزی است و پیش نیازهایی را لازم دارد که البته در این روزگار مشاوران می‌توانند در کنار افراد برای رسیدن به راهکاری مسأله محور کمک حال باشند.  اگر شما می‌خواهید به شیوه‌ای مسأله مدار مشکل خود را حل کنید بعد از آنکه روی مسأله تمرکز کردید موارد زیر را در خودتان بررسی کنید:
1- مسأله خود را به شکلی که کاملاً عینی، اختصاصی، قابل سنجش باشد در بیاورید. مثلاً من با همسرم مشکل دارم، یک مسأله نیست! ولی اگر بگویید «من با همسرم وقتی صحبت درباره احترام گذاشتن او به خانواده‌ام می‌شود، مشکل دارم به این صورت که او در بیشتر مواقع حرف من را نمی‌پذیرد و معتقد است او به قدر کافی این احترام را برای خانواده‌ام قائل است اما از نظر والدینم اینگونه نیست و همین باعث شده تا من در یک دوگانه‌ای میان همسر و خانواده‌ام قرار بگیرم» مسأله واضح است و هدف هم مشخص است.
2- آیا افکار منفی مدام به سراغ‌تان می‌آید؟ افکاری مثل اینکه نمی‌شود یا نمی‌توانم یا حل این مسأله از توانم خارج است؟ آنها را یادداشت کنید و کناری بگذارید.
3- در مرحله بعد باید راه حل تولید کنید. در این مرحله کمال‌گرا نباشید. هر راه حلی به ذهن‌تان می‌رسد بنویسید. هیچ کدام از راه حل‌ها را موقع نوشتن قضاوت نکنید. درباره امکان دستیابی به اجرای آن راه حل پیشداوری نکنید.
**حالا وقت آن است سود و زیان هر کدام از راه حل‌ها و امکانات شما برای اجرایش را ارزیابی واقع بینانه داشته باشید و در نهایت مسیر اجرای راه حل انتخابی خود را مثل یک مدیر خط تولید برنامه‌ریزی کنید تا در نهایت محصول شما که راه حل است به دست بیاید.