ساخت و ساز روی تنوع ژنتیکی حیات وحش

بهمن مؤدی
 معاون امور محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان‌جنوبی
خراسان‌جنوبی از لحاظ وسعت سومین استان کشور محسوب می‌شود که ۹۵ درصد آن را عرصه‌های طبیعی دربرمی‌گیرد. از این میزان، 7/22 درصد بیابانی، 3/63 درصد مراتع بیابانی، 2/7 درصد مراتع خوب و متوسط بوده که عنوان دومین استان بیابانی را به خود اختصاص داده است. با وجود اینکه خراسان جنوبی، استانی گرم و خشک بوده و حدود 880 هزار و 334 هکتار از مساحت این استان جزو کانون‌های بحران فرسایش بادی می‌باشد اما حدود 8/6 درصد از عرصه‌های آن جنگلی بوده و دارای حدود 8 هزار گونه گیاهی می‌باشد که اغلب آنها نایاب است. همچنین 50 درصد انواع پرندگان و پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی، 35 درصد انواع پستانداران و 21 درصد انواع خزندگانی که در سراسر کشور موجود می‌باشد، در حیات وحش خراسان جنوبی نیز وجود دارد.
از جمله گونه‌های جانوری نایاب و در معرض خطر انقراض در حیات وحش خراسان جنوبی یوزپلنگ آسیایی است که آخرین بار وجود پنج قلاده مجزا از هم که در بین آنها یک مادر و دو توله بودند در سال 95 توسط 52 دوربین در مناطق حفاظت شده در حیات وحش این استان (که‌ دارای وسعت بسیاری نیز هست)، به ثبت رسید. اما بعد از آن متأسفانه به‌دلیل کمبود اعتبارات و نداشتن دوربین‌های تله‌ای موفق به رصد آنها نشدیم.
 نکته حائز اهمیت این است که علاوه بر شکار‌های بی‌رویه که در سطح استان و سراسر کشور اتفاق می‌افتد، بحث از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری از سوی خود طبیعت است که متأسفانه به‌دلیل برخی بی‌تدبیری‌ها در زمینه ساخت و سازهای غیرمجاز باعث رخداد این پدیده می‌شویم. در واقع وقتی در هر دره یا منطقه بکری ویلا‌سازی یا کارخانه‌ای ساخته می‌شود باعث می‌گردد تا زیستگاه حیوانات از هم مجزا و جزیره‌ای شود. به‌عنوان مثال فکر کنید یک گرگ برای آنکه بتواند خودش را به کوه یا همنوعانش برساند باید از میان چندین کارخانه و ویلا که پشت سرهم ساخته شده‌اند، عبور کند. در واقع این ساخت و سازهای غیرمجاز علاوه بر اینکه باعث جدا شدن حیوانات از خانواده‌های خود می‌گردد بلکه مانع آزادی عبور و مرور آنها در طبیعت و زیستگاه شان می‌شود. از همه مهم تر به‌دلیل آنکه نمی‌توانند با همنوعان خود ارتباط برقرار کنند، تنوع ژنتیکی‌شان پایین می‌آید. در واقع گونه‌های جانوری لکه لکه شده و در حال از بین رفتن است.
البته ناگفته نماند که در حال حاضر 20 درصد زیستگاه‌های جانوری و 13 درصد از کل استان تحت پوشش و حفاظت ویژه قرار دارد و تا آنجایی که قانون اجازه داده، مسئولان حفاظت از محیط زیست استان محدوده تحت حفاظت خود را به‌عنوان خط قرمز قلمداد کرده و مانع ساخت و سازهای غیرمجاز شده است، اما ناگفته نماند که بحث کمبود اعتبارات و نیروی انسانی ما را با چالش زیادی رو به رو کرده است. در واقع طبق چارت سازمانی برای حفاظت از مناطق، 400 نیرو تعریف شده است، در صورتی که هم اکنون با زیر 30 درصد این چارت داریم خدمت می‌کنیم.   
اما بحث توریستی شدن خراسان جنوبی موضوع دیگری است که هرازچند گاهی برخی از کارشناسان و رسانه‌ها به این موضوع پرداخته و معتقدند مناطق این استان علاوه بر اینکه قابلیت‌های بسیاری جهت حضور گردشگران دارد، می‌تواند محلی برای درآمدزایی باشد. در واقع این موضوع می‌تواند ایده خوبی باشد و افراد بومی هم با خدماتی که به گردشگران ارائه می‌دهند می‌توانند برای خود درآمدزایی داشته باشند و به نوعی باعث اشتغالزایی می‌شود. اما باید توجه داشته باشیم اینکه بتوانیم از این طریق درآمد کسب کنیم و پولی که از این راه به‌دست آورده‌ایم به خزانه دولت واریز کنیم و دوباره اعتبارات جهت ارائه خدمات بهتر به گردشگران بازگردانده شود باید مدیریت شده باشد که میراث فرهنگی و گردشگری در این زمینه برنامه‌هایی در دست اقدام دارد. همچنین اینکه هر روز هر گردشگر بخواهد هر جایی که دوست دارد برود امکان پذیر نیست؛ زیرا باعث از بین رفتن پوشش‌های گیاهی در منطقه می‌شود. در واقع برای این کار باید مسیرهایی تعریف کنیم که فاقد پوشش گیاهی باشد تا هم پوشش گیاهی حفظ شود و هم طبیعت گردان بتوانند از تفریحاتشان لذت ببرند.