شیوه‌های حفظ دین درشرایط دشوار

   اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
امروز – سوم رجب – مصادف با شهادت علی بن محمد (۲۲۰ تا ۲۵۴ق)،  دهمین خورشید امامت و هدایت، امام ‌هادی(ع) است. آن حضرت در سال ۲۵۴ در دوران معتمد عباسی و به اشاره وی به شهادت رسید. امام‌ هادی(ع) ۱۳ سال اول امامت خود را در مدینه زیست و ضمن بهره‌رسانی معنوی و علمی به شیعیان، به امور آنان رسیدگی می‌کرد تا آنکه متوکل خلیفه وقت عباسی که در دشمنی با خاندان رسول گرامی اسلام  شهرت داشت، به دلیل هراسی که از نفوذ و محبوبیت امامان شیعه در جامعه داشت، ایشان را از مدینه به سامرا فراخواند تا رفت و آمد‌های آن حضرت را از نزدیک زیر نظر بگیرد. پس از آمدن امام به سامرا، اگرچه ایشان ظاهراً آزاد بود، اما «متوکل» منزل‌شان را طوری انتخاب کرده بود که همواره تحت نظر باشند. او به طور مرتب دستور تفتیش منزل ایشان را صادر می‌کرد و تمام دیدارها و رفت و آمدها توسط نیروهای حکومتی کنترل می‌شد. با این اقدام متوکل دوران جدیدی در زندگانی امامان شیعه به وجود آمد. متوکل جوّ بسیار خفقان آمیزی را بر جامعه حکمفرما کرده بود و سختگیری و فشار زیادی را بر شیعیان اعمال می‌کرد. همچنین علویان را در محاصره اقتصادی قرار داده و به شاعران درباری مال فراوانی می‌داد تا در اشعار خود به امامان شیعه (ع) بی احترامی کنند. همچنین اکثر سادات را بدون جرمی و گناهی دستگیر و زندانی می‌کرد. از زشت‌ترین اقدامات او در دوره حکومتش، انهدام و تخریب مرقد امام حسین (ع) بود. اوضاع معیشتی مردم و خصوصاً علویان در زمان خلفای عباسی مخصوصاً متوکل و بقیه خلفای هم عصر امام ‌هادی علیه‌السلام، بسیار دشوار بود زیرا آنان بیت‌المال مسلمین را صرف خوشگذرانی‌هایی می‌کردند که به گواهی تاریخ، هزینه‌های مربوط به آنها بی‌سابقه بوده است.
تفاوت دوران امام ‌هادی با امامان پیش از خود افزونی فشار و سرکوب از جانب حاکمان عباسی بود. تا آنجا که مراقبت دائم از امامان شیعه از این دوره آغاز شد. اما این همه موجب نشد تا امام‌ هادی (ع) دست از فعالیت برداشته و بار مسئولیت خویش را بر زمین بگذارند. آن حضرت با وجود شدت عمل عباسیان فعالیت‌های خود را به شیوه‌ای مطابق اوضاع زمان به پیش برد و آگاهی‌های لازم را به اطلاع پیروان از طریق شاگردان و اصحاب خویش می‌رسانید. یکی از شیوه‌های ایشان  شرکت در مناظرات و پرسش و پاسخ‌های علمی بود که فرصتی برای آشکارشدن مواضع امام و تثبیت جایگاه ایشان به عنوان عالم به علوم اسلامی بود. یکی دیگر از شیوه‌های امام‌ هادی(ع) درتبیین معارف شیعی ترویج زیارت قبور مطهر امامان شیعه (ع) بود. حضور در مرقد امامان شیعه و زیارت قبور آنان از نشانه‌ها و لوازم وفاداری به مکتب اهل بیت و بجا آوردن حق ولایت آنهاست و این کار وفای به عهدی است که میان شیعیان و ائمه از دیرباز وجود داشته است. امام رضا (ع) می‌فرماید: «هر امامی پیمانی بر گردن اولیا و شیعیانش دارد، وفای به این پیمان وقتی تمام و کامل است که قبرهایشان زیارت شود. پس کسی که امامان را مشتاقانه زیارت کند و به آن چه مورد خواست و رغبت آنان بوده تصدیق داشته باشد، امامانش در روز رستاخیز شفیع او خواهند بود.» امام‌ هادی(ع) در ترویج فرهنگ زیارت و زنده نگه داشتن آن اقدامات مهم و برجسته‌ای انجام داد که نشان دهنده جایگاه زیارت در معارف شیعی می‌باشد. امام‌ هادی علیه السلام با این دو توصیه گهربار، اهمیت زیارت قبور ائمه اطهار (ع) و حضور در کنار قبر آنان را به شیعیان گوشزد می‌کند، امامی که خود در چنگال متوکل عباسی محصور است و می‌داند که جنایتکاری مانند او بر زائرین و محبین آل الله(ع) چگونه سخت می‌گیرد و آزار و اذیت می‌رساند.