اخلاق‌مداری در سیاست

حجت‌الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو
مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه
1امیرمؤمنان(ع) الگوی تمام‌عیار برای انسانیت در تمام ابعاد زندگی فردی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، علم و اخلاص و خدمت به مردم، سلوک وعرفان و عبادت و خداشناسی، عدالت و حکومت‌داری به‌شمار می‌رود. سیره، سنت و میراث امیرمؤمنان‏(ع) نه فقط برای مسلمانان بلکه برای بشریت، نسخه‌ جامع و ملموسی است که می‌تواند هر صنف، گروه، قوم و نژادی، گمشده خود را در شخصیت ممتاز علی(ع) ‏بیابد.
بنابراین بشریت برای اینکه از تمام بلاها رها شود باید به وجود آن حضرت معرفت پیدا کند.
چنین معرفتی راه یافتن به معدن فضایل انسانی یعنی «وجود پیامبراعظم(ص)» است. این آدرس را خود حضرت امیر(ع) داده است؛ آنجا که فرمود: من بنده‌ای از بندگان محمد(ص) هستم.(امیرعلی حسنلو؛ قرآن و معصومان، در آیینه علوی). علی‏(ع)‏ تمام این فضایل را از پیامبراکرم(ص) کسب کرده و از کودکی تحت تربیت ایشان بوده است بنابراین تربیت ‌شده خاص خداوند است و خود پیامبراعظم(ص) حضرت علی‏(ع) را باب و کلید و رمز معرفت خود معرفی نموده است: «انا مدینه‌العلم وعلی بابها» و نیز فرموده است: «علی مع الحق والحق مع علی» (فخر رازی تفسیر کبیر ذیل تفسیر بسم الله). «ای انسان‌ها حیرت‌زده نباشید و راه را گم نکنید اگر دنبال حق هستید دامن علی‏(ع) را بگیرید و او را هرگز رها نکنید؛ به گواهی رسول خدا(ص) همه خوبی‌ها و زیبایی‌ها در وجود علی(ع) جمع است.»
2میراث‌های گرانبهایی از امیرمؤمنان‏(ع) برای بشریت امروز ‏باقی مانده است؛ از آن جمله، میراث اخلاقی آن حضرت است؛ از اخلاق حکمرانی و سیاسی گرفته تا اخلاق عبادی و عرفانی حضرت امیرالمؤمنین، الگویی قابل‌اتکا برای ما و بویژه حکمرانان ما است. در «دعای کمیل» اخلاق عبادی و معرفة‌الله و عشق تام و تمام حضرت علی(ع) به پروردگار نمودی بارز دارد.
میراث اخلاقی آن حضرت در متون حدیثی و روایی از جمله در «نهج‌البلاغه» بسیار حیرت‌انگیز است. این اثر بی‌تردید یک دایرة‌المعارف جامع و کامل است که هر کس در این دانشنامه اندکی تأمل نموده است درس‌های عمیقی از آن گرفته چنانکه به تحول روحی و اخلاقی خود معترف شده است.
در سیره امیرمؤمنان(ع) درس‌های اخلاقی گران‌سنگی برای چهار گروه‌ نهفته است: 1.برای جهادگران 2. برای حاکمان و کارگزاران 3. برای مدافعان حرم و حریم نبوت و حمایت از رسول‌الله‏ و مدافعان از دین و حفظ دین 4. برای جهاد تبیین؛ چراکه سیره آن حضرت جهاد تبیین است؛ تبیین حق از باطل و زبان، گویای دین است.
3 امیرمؤمنان(ع) در هر زمان به تکلیف الهی خود عمل کرد و در هر برهه از دوران زندگی خود از پیشگام‌ترین افراد بود؛ چه در جهاد و دفاع از رسول‌الله و حریم نبوت؛ چه در عدالت و رسیدگی به فقرا و مستمندان؛ چه در عبادت و رابطه با پروردگار. از همین رو، دعای کمیل یکی از عمیق‌ترین سند‌های عرفانی و مناجاتی ما است.
نسل امروز باید برای شناخت ابعاد وجودی حضرت امیرالمؤمنین تلاش کند و نخست معرفت خود را نسبت به آن حضرت بالا ببرد و سپس از حضرت الگوگیری نماید و اخلاق و رفتار و تعاملات فردی و اخلاقی خود را با میراث علوی منطبق کند و با چنین متر و میزانی، خود را اصلاح نماید تا برای درک حضور انسان کامل و امام زمان(عج) در عصر حاضر لایق شود.
لازم است که حکمرانان نیز اخلاق خود را با حضرت علی(ع) تطبیق دهند. آن حضرت حدود 5 سال حاکم و فرمانروای جامعه مسلمین بوده است و حاکم اسلامی طبق تعالیم اسلام باید از نظر زندگی مادی در سطح پایین‌ترین و ضعیف‌ترین قشر مردم باشد. به همین دلیل، امیرالمؤمنین(ع) در دوره حکومت و زمامداری، زندگی بسیار سخت و دشواری داشتند و با کمترین خوراک و پوشاک زندگی می‌کردند. حاکمان و کارگزاران نیز کاش این ظرفیت را در خود ایجاد کنند و این ریاضت را به نفس خود بیاموزند که هرکس بخشی از حقوق ماهانه خود از بیت‌المال را در زدودن آلام مستمندان و ادای قروض طبقات محروم و کم‌درآمد هزینه نماید.
حضرت می‌فرماید: «اگر می‌خواستم، می‌توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته‌‌ای ابریشم برای خود پوشاک و خوراک تهیه کنم. اما هیهات که هوی و هوس بر من غلبه کند و حرص و طمع مرا وادار کند تا طعام‌ لذیذ را برگزینم درحالی که ممکن است در سرزمین حجاز و یمامه کسی باشد که حتی امید به دست آوردن یک قرص نان را نداشته باشد و هرگز شکمی سیر نخورده باشد.
 آیا من با شکمی سیر بخوابم درحالی که در اطرافم شکم‌های گرسنه و کبدهای سوزان باشند، آیا به همین قناعت کنم که گفته شود این امیرالمؤمنین است، اما هرگز با آنان در سختی‌های روزگار شریک نباشم و در ناگواری‌های زندگی، پیشوا و مقتدای ایشان نباشم...»
4«عدالت اجتماعی»، میراث بزرگ حکمرانی علوی برای جوامع امروز بشری است. آن حضرت در این زمینه می‌فرماید: «من چنان سیاستی درپیش گرفته‌ام که تمام قلمرو حکومتم به اقل امکانات و معاش دسترسی دارد.» امام علی(ع) در راه اجرای فرامین الهی قاطعیت بی‌نظیری داشتند، اجرای حدود را جدی و ترک حدود الهی را مایه گسترش منکرات و آسیب‌های اجتماعی می‌دانستند. از این رو، با مرتکبان جرایم با قاطعیت تمام برخورد می‌کردند. معروف است وقتی عقیل از آن حضرت خواست سهم بیشتری از بیت‌المال به او دهد امام(ع) آهن گداخته را به سوی او نزدیک کرد و عقیل از شدت حرارت آن فریاد برآورد که این چه کاری است. حضرت در پاسخ فرمود: تو مرا به آتشی می‌خوانی که سوزاننده‌تر از این است.
5ساده‌زیستی و زهد مهم‌ترین درسی است که حاکمان ما باید از حضرت امیر‌المؤمنین(ع) بیاموزند.
از دیگر میراث اخلاقی علوی برای جامعه امروز ما این است که اصلاح جامعه باید از حاکمان و کارگزاران شروع شود؛ الناس علی دین ملوکهم. نخبگان جامعه باید در عمل به سیره حضرت پیشگام شوند تا جامعه اصلاح شود و به سوی جامعه علوی حرکت نماید. همیشه چشم مردم به حاکمان و کارگزاران‌شان است؛ وقتی حاکمان به ثروت‌اندوزی میل می‌کنند افراد جامعه نیز ناخودآگاه به آن سو مایل می‌شوند.
تا نخبگان جامعه اعم از طبقات حاکمه یا طبقات علمی و فرهنگی اصلاح نشوند اصلاح جامعه ممکن نیست؛ بنابراین امیرمؤمنان(ع) از خود شروع کرد؛ ساده‌زیستی و ترویج روحیه حمایت از طبقات فرودست را در شیوه حکومت‌داری خود اصل قرار داد تا فرمانداران و استاندارانش هم از او پیروی نمایند و این روش را حضرت مایه آرامش جامعه می‌داند.

نیم نگاه

ساده‌زیستی و زهد مهم‌ترین درسی است که حاکمان ما باید از حضرت امیر‌المؤمنین(ع) بیاموزند. از دیگر میراث اخلاقی علوی برای جامعه امروز ما این است که اصلاح جامعه باید از حاکمان و کارگزاران شروع شود. نخبگان جامعه باید در عمل به سیره حضرت پیشگام شوند تا جامعه اصلاح شود و به سوی جامعه علوی حرکت کند. همیشه چشم مردم به حاکمان و کارگزاران‌شان است. وقتی حاکمان به ثروت‌اندوزی میل می‌کنند افراد جامعه نیز ناخودآگاه به آن سو مایل می‌شوند. تا نخبگان جامعه اعم از طبقات حاکمه یا طبقات علمی و فرهنگی اصلاح نشوند اصلاح جامعه ممکن نیست؛ بنابراین امیرمؤمنان(ع) از خود شروع کرد؛ ساده‌زیستی و ترویج روحیه حمایت از طبقات فرودست را در شیوه حکومتداری خود اصل قرار داد تا فرمانداران و استاندارانش هم از او پیروی نمایند و حضرت امیر(ع) این روش را مایه آرامش جامعه می‌داند.