نقش مددکاران در توسعه اجتماعی

دکتر محمد نصیری
معاون اجتماعی سازمان بهزیستی کشور
بیش از 6 دهه از آغاز فعالیت تخصصی حرفه کارآمد مددکاری در ایران می‌گذرد و در این راه، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه است ولیکن مددکاری اجتماعی همواره در جهت کاهش آلام مردم کشور، بسط عدالت اجتماعی و ارتقای سرمایه‌های اجتماعی پر توان عمل کرده و به تحقق رفاه اجتماعی و توانمندسازی پایبند بوده است. مددکاران اجتماعی نقش بسزایی در توسعه اجتماعی دارند و می‌توان آنها را از کارگزاران تغییرات اجتماعی محسوب کرد که قادر هستند بر آهنگ تغییرات و کاهش اثرات منفی آن مؤثر باشند. مددکاری اجتماعی به‌عنوان یکی از حرفه‌های بین رشته‌ای با استفاده از همه ظرفیت‌های موجود نقش‌های اجتماعی متنوعی را ایفا کرده است و در بخش‌های مختلف سلامت، رفاه اجتماعی، آموزش و پرورش و صنعت و سایر عرصه‌ها نقش‌آفرین بوده است.
به سبب پیشرفت تکنولوژی، جهانی شدن و توسعه سرمایه‌داری وابسته در دنیا و سایر عوامل تغییر، شاهد روند پرشتاب تغییرات اجتماعی بوده‌ایم که موجب توسعه نامتعادل بخش‌هایی از جامعه شده و تبعات دیگری چون افزایش فقر و فاصله طبقاتی و تمرکز بوروکراتیک در بخش‌های مختلف جامعه را به دنبال داشته است.
مددکاران اجتماعی برای تحقق جامعه‌ای سالم تلاش می‌کنند. جامعه سالم، گفت‌و‌گوی مداوم و هدایت فرصت را برای همه خلق می‌کند، تنوع را می‌پذیرد، منافع و مردم را به هم متصل می‌کند و احساسات مثبت جامعه را حتی برای آینده تقویت می‌کند. مفاهیم ارزشمندی که در مقولات اجتماعی متعدد دنبال می‌شود و مطلوب مددکاری اجتماعی نیز هست. در آخرین تعاریفی که از مددکاری اجتماعی در کتب مرجع موجود است مددکاری اجتماعی به دنبال توسعه و تغییر اجتماعی، انسجام و توانمندسازی افراد است و اصول عدالت اجتماعی، حقوق بشر، مسئولیت جمعی و احترام به تفاوت‌ها، جایگاه مرکزی در این حرفه دارد.
با بررسی سوابق و تجارب موجود در عرصه مددکاری اجتماعی در ایران نیز رد پای محکم این مفاهیم را در برنامه‌های اقدام و عمل مددکاران اجتماعی می‌بینیم.یکی از مزیت‌های این حرفه کاربردی، پایبندی به عمل‌گرایی است که می‌تواند در کنار نظریه‌پردازی در راستای عملیاتی شدن مفاهیم مندرج در تعریف حرفه گام بردارد که کاملاً هم راستا با مفاهیمی چون عدالت اجتماعی، توسعه پایدار و «حکمرانی خوب» است.
حرفه مددکاری اجتماعی ظرفیت بسیار زیادی دارد تا به عنوان یکی از حرفه‌های تأثیر‌گذار بر اجرای صحیح «حکمرانی خوب» عمل کند.
حکمرانی خوب مفهومی است که مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی و اقتصاد سیاسی است و ضعف در به کار‌گیری و عملیاتی کردن اصول حکمرانی خوب یکی از موانع رشد و توسعه کشورهاست. غالباً حکمرانی سه گروه اصلی از بازیگران را شامل می‌شود؛ حکومت، بخش خصوصی و جامعه مدنی. برای اداره عمومی کشور دو پارادایم وجود دارد؛ در پارادیم نخست حکومت مسئولیت تمام امور را بر عهده دارد و موظف است تمام خدمات را برای مصرف جامعه مدنی و یا شهروندان فراهم کند. در پارادایم دوم که حکمرانی نام دارد مسئولیت اداره عمومی میان سه نهاد حکومت، جامعه مدنی و بخش خصوصی تقسیم شده است که هر سه مورد از لوازم توسعه انسانی به شمار می‌روند. ضمن آن که هر سه بخش در تعامل با یکدیگر هستند. به گونه‌ای که ضعف و قدرت بیش از حد یکی از آنها تعادل اجتماعی را برهم خواهد زد.
تحقق حکمرانی مستلزم کنش متقابل بین نهادهای رسمی یا دولتی و نهادهای جامعه مدنی است که بر حقانیت و تقویت عرصه عمومی تأکید می‌کند و به دلیل شرکت نهادهای گوناگون جامعه مدنی در مدیریت و اداره امور عمومی می‌تواند به سازگاری منافع و رفع تعارض‌ها منجر شود.
حکمرانی خوب، نیازمند سازوکارهایی است که از طریق آن شهروندان به‌طور عادی بتوانند در فرایند سیاستگذاری، مشارکت کنند. مددکاری اجتماعی به دلیل ظرفیت‌های متعدد در تحقق این امور می‌تواند نقش مؤثر داشته باشد. فدراسیون جهانی مددکاری اجتماعی به‌مناسبت روز جهانی مددکاری اجتماعی بر‌اساس شرایط اجتماعی هر ساله شعاری را انتخاب می‌کند که در سال‌های اخیر تأکیدش بر ارتقای ظرفیت جوامع بویژه پایداری محیطی و اهمیت روابط انسانی بوده است. انتخاب شعار بر اساس مفاهیم مورد توجه حرفه مددکاری اجتماعی وبر مبنای مسائل اجتماعی دنیاست. در سال جدید نیز تأکید بر پدید آوردن دنیایی نو با تمرکز بر بوم اجتماعی است. دنیایی که در آن کسی نادیده گرفته نمی‌شود. این نام گذاری‌ها به‌منظور همگام شدن مددکاران اجتماعی برای تحقق اهدافی است که در قالب شعار به جامعه مددکاران اجتماعی معرفی می‌شود.
شواهد نشان می‌دهد که رشد آسیب‌های اجتماعی طی سالیان اخیر رو به افزایش بوده است. بی‌شک تغییرات کلان اقتصادی، سیاسی، بین‌المللی و فناوری بر این روند رو به رشد مؤثر بوده است. از طرفی در سطح میانه نظام استقرار همکاری بین بخشی دچار ضعف است و در مداخلات می‌بایست مورد توجه قرار گیرد. نباید فراموش کنیم عوامل اقتصادی، محیطی و اجتماعی در سلامت انسان‌ها و جوامع، تعیین‌کننده‌های مهمی هستند که با هم مرتبط و در تعامل هستند و برای خلق جامعه‌ای سالم، همه بخش‌های جامعه و همه ارکان حاکمیت نیازمند تلاش و به اشتراک گذاشتن دانش، تجارب و چشم اندازها هستند.
یکی از حرفه‌هایی که می‌تواند به‌عنوان میانجی و حلقه واسط در استقرار این همکاری مؤثر عمل کند مددکاری اجتماعی است. از طرفی سازمان بهزیستی کشور با طیف وسیعی از مأموریت‌ها و تکالیف قانونی یکی از تخصصی‌ترین نهادهای حاکمیتی است که از بدو تأسیس به اتکای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در راستای حمایت از آحاد جامعه نقش آفرینی کرده است. به جرأت می‌توان گفت سازمان بهزیستی کشور یکی از دستگاه‌هایی است که گسترده‌ترین شبکه سلامت اجتماعی را در قالب برنامه‌های متعدد در جهت ارتقای کیفیت زندگی و توانمندسازی گروه‌های مختلف ایجاد کرده است. در این راه علاوه بر همکاری‌های بین بخشی از ظرفیت‌های مختلف جامعه بویژه همراهی شرکای اجتماعی و سازمان‌های مردم نهاد برخوردار بوده است. یکی از سرمایه‌ها و ظرفیت‌های کارآمد سازمان بهزیستی کشور، حضور مددکاران اجتماعی در سطوح مختلف سازمان است که در مقوله سلامت اجتماعی عملکردی مؤثر و کارآمد دارند.
همان‌طور که گفته شد آهنگ رشد مسائل و آسیب‌های اجتماهی شتابان است و تکالیف دولت‌ها و حاکمیت، کاهش تنش‌ها و پیش‌بینی بحران‌ها و البته مداخله بموقع در انواع بحران‌هاست. چه بسا بخشی از بحران‌های اجتماعی نتیجه غفلتی است که سال‌هاست در بهره‌مندی از ظرفیت علوم اجتماعی بخصوص مددکاری اجتماعی داشته‌ایم. اگر در این بخش سرمایه‌گذاری لازم صورت می‌پذیرفت امروز با این ابرچالش‌ها روبه‌رو نبودیم. هرچند هنوز دیر نشده و باید این عقب افتادگی بزرگ را در دوران کوتاهی جبران کنیم. یکی از این ابرچالش‌ها تغییرات اقلیمی است که اثرات اجتماعی متعددی را به دنبال دارد. به‌نظر می‌رسد مددکاری اجتماعی می‌تواند در مدیریت مسائل اقلیمی نقش آفرین باشد و در کنار سایر تخصص‌ها، کشور را از بحران‌های جدی پیش‌رو مصون بدارد.