«تحلیلی نقادانه از پیمایش‌های ملی در ایران»

کتاب «تحلیلی نقادانه از پیمایش‌های ملی در ایران» یکی از تازه‌های نشر و حاصل پژوهش انجام‌شده در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات است که در پی ارائه روایت تاریخی نسبتاً جامعی از «پیمایش‌های ملی» در ایران پس از انقلاب و نیز ثبت تجربه بیشتر افراد مؤثر در این پیمایش‌هاست. پیمایش چه در سطح ملی و چه در سطح تحقیقات خرد، یکی از متداول‌ترین روش‌های پژوهش در جامعه شناسی و علوم اجتماعی است. پیمایش‌های ملی به مطالعه نگرش‌ها و ارزش‌های مردم می‌پردازند و نتایجی که به دست می‌دهند می‌تواند در سیاستگذاری‌های کلان اثر تعیین کننده داشته باشد. یکی از مزیت‌های این اثر پژوهشی، گفت‌و‌گو با طراحان پیمایش‌های ملی، مدیران سازمانی سفارش‌دهنده پیمایش‌ها و نیز ناظران یا مشاوران علمی پیمایش‌های ملی است. همچنین یازده متن تحلیلی-انتقادی نیز درباره هرکدام از پیمایش‌های ملی مهم در قالب «تک‌نگاشت»، توسط شماری از محققان نوشته شده که در بخش پیوست این کتاب آمده است. این متن‌ها حاوی اطلاعاتی درباره کلیت پیمایش مورد بررسی و مقوله‌های سنجیده‌ شده در آن پیمایش است. این تحقیق با دو هدف عمده شکل گرفته و همان‌طور که از نام آن پیداست هم نگاه توصیفی و هم نگاه تحلیلی و نقادانه دارد. رویکرد نقادانه این اثر دو جنبه دارد؛ یکی نقد درونگرایانه بدین معنا که پیمایش‌های ملی منتخب تحقیق که در ایران انجام شده‌اند، واجد چه خصوصیاتی بوده و هستند و تا چه اندازه از اعتبار علمی درون خود برخوردارند؛ دیگری نقد بیرونی به این معنا که این پیمایش‌ها چه آثاری بر سیاستگذاری داشته یا به جای گذاشته‌اند. در این اثر، 24 پیمایش ملی انتخاب شده که بنا به گفته نویسنده، معیار انتخاب پیمایش‌ها، اولاً پیمایش‌هایی بوده که بعد از انقلاب انجام شده‌اند؛ ثانیاً پیمایش‌هایی که در سطح ملی بوده‌اند و موضع آنها نگرش‌ها و ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی بوده، انتخاب شده‌اند و از سطح منطقه‌ای صرفنظر شده است. پیمایش‌های انتخابی از جهت نمونه تحقیق نیز گزینش شده‌اند و سعی نویسنده بر آن بوده تا نمونه، از بین توده عام مردم باشد، نه دانشجویان و جوانان. در نقد درونگرایانه به پیمایش‌های ملی، چهار مرحله طی شده است؛ مرحله اول بررسی پیمایش‌های ملی در کشورهای دیگر بویژه کشورهای اروپایی و امریکا و برخی کشورهای آسیایی، امریکای لاتین، ژاپن و غیره بوده که سازمان‌ها و نهادهای متولی پیمایش‌ها در این کشورها مورد بررسی قرار گرفته است. چون پیمایش‌های ملی در ایران الهام و ایده گرفته از پیمایش‌ها در سطح کشورهای دیگر است، در نتیجه تجربه کشورهای دیگر به‌عنوان معیار مقایسه مورد توجه قرار گرفته است. در مرحله دوم زمینه و زمانه پیمایش‌های ملی در ایران در طول چند دهه اخیر توصیف شده است. مرحله سوم به توصیف مختصات کلی پیمایش‌ها و نقد و بررسی آنها اختصاص دارد که این کار از طریق تک نگاشت‌هایی در مورد تک تک پیمایش‌ها انجام شده است. در نهایت در مرحله چهارم پیمایش‌ها در تلفیق و ترکیب با همدیگر بر اساس شاخص‌ها و معیارهای روش شناسی و اعتبار علمی مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند. در مجموع این کتاب ارزیابی نسبتاً قابل توجهی از پیمایش‌های انجام شده در ایران و زمینه‌ها و چالش‌های پیش روی آنها ارائه می‌دهد.