گسست و کوتاه مدتی در تئاتر ایران
علیرضا نراقی
منتقد
اگر برای مدتی نسبتاً طولانی - شاید بیش از دو دهه- مخاطب حرفهای تئاتر ایران باشید متوجه مسأله گسست و عدم تداوم در این هنر خواهید شد. بسیاری از تجربیات پیشین یا دوباره و از ابتدا توسط هنرمندان جدید تکرار می شوند یا اساساً بسیاری از تجربیات قابل تأمل، در فضای کوتاه مدت تئاتر ایران نیست و فراموش می شوند. یادم هست که در نامه نگاری دو دهه پیش محمد چرمشیر و حمید امجد، دو نمایشنامه نویس مهم معاصر که در شماره اول دفترهای تئاتر نیلا منتشر شد این گسست توسط آنها چنین توصیف شد که «دارند توپهایشان را به دیوار می کوبند» گویی که راهی به آینده نیست.
در حوزه نمایشنامهنویسی کمتر اتفاق افتاده که درام نویسان نوظهور جریانی تجربه شده و به تثبیت رسیده در پیش از خود را شناسایی کرده، ادامه دهند و وارد فضایی تازه کنند. همچنین در همین چهار دهه اخیر بسیاری از نمایشنامه نویسان موفق، پس از یک دوره پرکاری به شکل غمانگیزی از نمایشنامه نویسی فاصله گرفتند. در حوزه اجرا نیز بسیاری از جریانات مثلاً تجربی تئاتر ایران که مدلهایی متفاوت را در دهه هفتاد تجربه کرده بودند پس از مدتی از یادها رفتند و گروههای تازه بدون آگاهی از کار پیشینیان خود، دست به بازآموزی تجربیات انجام شده تحت عنوان «تجربه تازه» زدند. در ادامه به چند علت و نه همه علتهای این وضعیت خواهم پرداخت.
دلیل اول نبود فضای پویای نقد و نشریات تخصصی کافی و جذاب است. این فقدان باعث شده تجربیات هنری موقت و چند شبه تئاتر، در ادبیات مکتوب و بحثهای تحلیلی تبدیل به جریانی ماندگار، آزموده و اثرگذار نشوند. دلیل اصلی دیگر که به یک نقص عمده در تئاتر ایران بدل شده عدم تاریخنگاری، خاصه درباب تئاتر معاصر ایران و بویژه جریانات غالب و مهم نمایشی پس از انقلاب بوده است. این امر معمولاً در کشورهای توسعه یافته متکی بر حمایت نهادهای آکادمیک است. معمولاً در هیچ کجای دنیا صرف علایق و دغدغههای فردی منجر به تاریخنگاری قابل اعتماد و جریان پژوهشی نمیشود. نهادهای آکادمیک هستند که با پرورش و تشویق نیروی انسانی و همچنین حمایت مالی و نهادی، تاریخنگاری و پروژههای بزرگ و طولانی مدت پژوهشی را ممکن میسازند.
با وجود دانشکدههای مختلف تئاتر و تعداد نسبتاً قابل توجه و اغلب بیش از ظرفیت فارغالتحصیلان این رشته - با توجه به فضای محدود شغلی در عرصه اجرا و کار مرتبط با نمایش- نهاد دانشگاه در کارهای پژوهشی موفق نبوده است و همواره بار خود را بر شانههای ناورزیده فضای حرفهای تئاتر ایران خالی کرده است. از دیگر سو خود نهاد مدیریتی تئاتر تحت عنوان اداره کل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اساساً و بنا به ماهیت وظایف خود ظرفیت و امکان سازمانی این را ندارد که علاوه بر ایجاد زمینههای کار اجرایی، با رویکردی درازمدت و پر رونق عرصه پژوهش و تاریخ نگاری تئاتر را آنطور که باید پیش ببرد. نتیجه این شرایط تعداد زیادی فارغالتحصیل و هنرمند جوان فعال در حوزه تئاتر است که از تاریخ معاصر تئاتر ایران تصور روشنی ندارند و روند کاری آنها نسبتی معنادار با تجربیات و جریانات هنری پیشین مشابه پیدا نمیکند.
منتقد
اگر برای مدتی نسبتاً طولانی - شاید بیش از دو دهه- مخاطب حرفهای تئاتر ایران باشید متوجه مسأله گسست و عدم تداوم در این هنر خواهید شد. بسیاری از تجربیات پیشین یا دوباره و از ابتدا توسط هنرمندان جدید تکرار می شوند یا اساساً بسیاری از تجربیات قابل تأمل، در فضای کوتاه مدت تئاتر ایران نیست و فراموش می شوند. یادم هست که در نامه نگاری دو دهه پیش محمد چرمشیر و حمید امجد، دو نمایشنامه نویس مهم معاصر که در شماره اول دفترهای تئاتر نیلا منتشر شد این گسست توسط آنها چنین توصیف شد که «دارند توپهایشان را به دیوار می کوبند» گویی که راهی به آینده نیست.
در حوزه نمایشنامهنویسی کمتر اتفاق افتاده که درام نویسان نوظهور جریانی تجربه شده و به تثبیت رسیده در پیش از خود را شناسایی کرده، ادامه دهند و وارد فضایی تازه کنند. همچنین در همین چهار دهه اخیر بسیاری از نمایشنامه نویسان موفق، پس از یک دوره پرکاری به شکل غمانگیزی از نمایشنامه نویسی فاصله گرفتند. در حوزه اجرا نیز بسیاری از جریانات مثلاً تجربی تئاتر ایران که مدلهایی متفاوت را در دهه هفتاد تجربه کرده بودند پس از مدتی از یادها رفتند و گروههای تازه بدون آگاهی از کار پیشینیان خود، دست به بازآموزی تجربیات انجام شده تحت عنوان «تجربه تازه» زدند. در ادامه به چند علت و نه همه علتهای این وضعیت خواهم پرداخت.
دلیل اول نبود فضای پویای نقد و نشریات تخصصی کافی و جذاب است. این فقدان باعث شده تجربیات هنری موقت و چند شبه تئاتر، در ادبیات مکتوب و بحثهای تحلیلی تبدیل به جریانی ماندگار، آزموده و اثرگذار نشوند. دلیل اصلی دیگر که به یک نقص عمده در تئاتر ایران بدل شده عدم تاریخنگاری، خاصه درباب تئاتر معاصر ایران و بویژه جریانات غالب و مهم نمایشی پس از انقلاب بوده است. این امر معمولاً در کشورهای توسعه یافته متکی بر حمایت نهادهای آکادمیک است. معمولاً در هیچ کجای دنیا صرف علایق و دغدغههای فردی منجر به تاریخنگاری قابل اعتماد و جریان پژوهشی نمیشود. نهادهای آکادمیک هستند که با پرورش و تشویق نیروی انسانی و همچنین حمایت مالی و نهادی، تاریخنگاری و پروژههای بزرگ و طولانی مدت پژوهشی را ممکن میسازند.
با وجود دانشکدههای مختلف تئاتر و تعداد نسبتاً قابل توجه و اغلب بیش از ظرفیت فارغالتحصیلان این رشته - با توجه به فضای محدود شغلی در عرصه اجرا و کار مرتبط با نمایش- نهاد دانشگاه در کارهای پژوهشی موفق نبوده است و همواره بار خود را بر شانههای ناورزیده فضای حرفهای تئاتر ایران خالی کرده است. از دیگر سو خود نهاد مدیریتی تئاتر تحت عنوان اداره کل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اساساً و بنا به ماهیت وظایف خود ظرفیت و امکان سازمانی این را ندارد که علاوه بر ایجاد زمینههای کار اجرایی، با رویکردی درازمدت و پر رونق عرصه پژوهش و تاریخ نگاری تئاتر را آنطور که باید پیش ببرد. نتیجه این شرایط تعداد زیادی فارغالتحصیل و هنرمند جوان فعال در حوزه تئاتر است که از تاریخ معاصر تئاتر ایران تصور روشنی ندارند و روند کاری آنها نسبتی معنادار با تجربیات و جریانات هنری پیشین مشابه پیدا نمیکند.
آدرس مطلب
http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/7898/24/611571/0
ارسال دیدگاه
ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
ویژه نامه




























