جهاد در جهاد

دکتر صادق صدقگو
معاون امور ایثارگران وزارت جهاد کشاورزی

چند روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گروهی از دانشجویانی که تحت عنوان نهضت‌های دانشجویی، حضور مؤثری در پیروزی انقلاب اسلامی داشتند، به دیدار امام خمینی(ره) رفتند تا آمادگی خود را برای خدمت به انقلاب‌ اسلامی اعلام کنند. با رهنمود ایشان و پس از مشورت با برخی دیگر از نیروهای مؤثر در جریان انقلاب، تصمیم بر آن شد که دانشجویان برای اعزام به مناطق محروم و بحرانی بسیج شوند تا ضمن رصد و پایش محرومیت‌ها و کاستی‌ها، چالش‌های مناطق کمتر توسعه یافته را سامان داده و مدیریت کنند.
اعزام گروه‌های جهادگر دانشجویی به سراسر کشور برای نوسازی و سازندگی
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، تجربیات پراکنده‌ای با عنوان اردوهای عمران ملی وجود داشت اما دانشجویان به این نتیجه رسیده بودند که لازم است این طرح‌ مورد بازنگری قرار گیرد و حرکتی برای توسعه پایدار روستایی و تقویت اقتصاد کشور پایه‌ریزی شود. در این طرح جدید، دانشجویان به مناطق کمتر توسعه یافته گسیل داده شدند و برای نوسازی و سازندگی دست به دست روستاییان دادند. سازماندهی گروه‌ها از اول اسفندماه ۱۳۵۷ آغاز شد و در نیمه اسفندماه گروه‌هایی متشکل از دانشجویان به سراسر کشور اعزام شدند:
گروه اعزامی از دانشگاه پلی‌تکنیک (صنعتی امیرکبیر) به گیلان به سرپرستی محسن میردامادی، گروه اعزامی دانشگاه پلی‌تکنیک (صنعتی امیرکبیر) به کردستان به سرپرستی علی اکبر مهرفرد، گروه اعزامی دانشگاه صنعتی شریف به گنبد و ترکمن صحرا به سرپرستی شهید حسین شوریده، گروه اعزامی دانشگاه ملی (شهید بهشتی) به خوزستان و مسجدسلیمان به سرپرستی آعبدالله و سیفی‌کاران، گروه اعزامی دانشگاه صنعتی اصفهان به شهرکرد (چهارمحال و بختیاری) به سرپرستی محمود حجتی، گروه اعزامی دانشگاه تهران به سیستان و بلوچستان به سرپرستی شهید جواد خیابانیان.۱
پس از اعزام این گروه‌ها و دریافت اطلاعات و اخباری از وضع موجود، لزوم ایجاد نهضتی برای سازندگی کشور با مشارکت دانشجویان احساس شد. پس از مشورت با جمعی از دانشگاهیان سراسر کشور، طرحی به نام «جهاد برای سازندگی در روستاها» تهیه شد که در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۵۸ از طریق شهید آیت‌الله دکتر بهشتی به حضرت امام(ره) تقدیم شد. امام(ره) با دریافت این پیشنهاد فوق‌العاده، به گونه‌ای شگفت‌زده شدند که به تعبیر شهید بهشتی: «با دیدن این طرح بال درآورد»۲
پس از انجام مقدمات لازم و هماهنگی با نمایندگان نهضت دانشجویی در سراسر کشور، امام خمینی(ره) در تاریخ ۲۷ خرداد‌ماه ۱۳۵۸ با تأکید بر سازندگی انسان‌ها و ایجاد سرمایه‌های انسانی برای انقلاب، در پیامی رادیو- تلویزیونی فرمان تشکیل جهاد سازندگی را صادر کردند.۳ و جهادگران با شعار «قُل انَّما اَعِظُکم بِواحِدَهٍ أن تَقُومُو‌الله مَثنی وَ فُرادی۴» گام‌های آغازین خود را در راستای کمک به مردم محروم روستاها برداشتند.
در آن مقطع زمانی، مناطق روستایی کشور از پنج درصد خدمات زیربنایی بهره‌مند بود. از آب شرب بهداشتی و برق تا مدرسه و حمام و راه روستایی در سطح بسیار محدودی قرار داشت. استمرار این شرایط و عدم عنایت به این اقشار آسیب‌پذیر، می‌توانست آنان را به‌نظام نوپای جمهوری اسلامی بدبین کند. جوانان مؤمن و متعهد جهادگر پای در میدان سازندگی گذاشتند و «بذر انقلاب را در دل روستاییان کاشتند»۵ و «بزرگترین آبرو را به انقلاب اسلامی خود دادند و بهترین نمونه و الگو برای همه جوانان مسلمان و متعهد اسلامی شدند.»۶
اقدامات جهاد سازندگی به قدری متنوع و گسترده بود که دیگر در چهارچوب یک مجموعه اداری یا صرفاً به‌عنوان یک تشکل مردمی شناخته نمی‌شد بلکه نامی آشنا برای مردم دشت و کوهستان و همنشینی دلسوز برای روستاییان شده بود.مجموعه‌ای که علاوه‌بر خدمت‌رسانی به مردم در قالب کمیته‌های: فرهنگی، عمران و فنی، کشاورزی، بهداشت و درمان، در قامت یک ‌نهادِ انقلابی «نخبه‌پرور» ظاهر شده بود.
شهید بهشتی معتقد بود که انقلاب به یک کارگاه عملی و عینی برای تربیت نیروی انسانی نیاز دارد. از این رو، در دومین همایش سراسری جهادسازندگی که در خردادماه ۱۳۶۰ در مسجدالجواد تهران برگزار شد، می‌گوید: «به ما ایراد می‌گیرند که شما با تخصیص اعتبار به جهادسازندگی موجب اجرای ناصحیح طرح‌ها می‌شوید. اما من در برابر به آنها می‌گویم که اگر ۲ میلیارد تومان هم به جهاد اختصاص دهیم و همه آن هم تلف شود جای دوری نمی‌رود. چون ما نیاز داریم که کادرهای انقلاب را در جایی تربیت کنیم. چه جایی بهتر از کارگاه‌های جهادسازندگی!» ۷ و بدین صورت بود که بخش قابل توجهی از بدنه دولت، مجلس و حتی قوه قضائیه را جهادگران تشکیل دادند.
حماسه جهادگران در جنگ تحمیلی
آغاز جنگ تحمیلی، فصل جدیدی را در خدمت‌رسانی جهادگران رقم زد. جهادگران توانستند بار دیگر با تکیه ‌بر تخصص توأم با ایمان به هدف، عظیم‌ترین حماسه‌ها را خلق کنند. جهاد سازندگی با اینکه یک سال از تأسیس آن می‌گذشت، با قبول مسئولیت مهندسی جنگ به یکی از سه رکن مدیریت جنگ (در کنار ارتش و سپاه پاسداران) تبدیل شد. در این سال‌ها نیروهای جهاد در دو جبهه حضور داشتند: جبهه توسعه و عمران روستایی و جبهه نبرد با دشمن بعثی. در طول جنگ تحمیلی جهاد سازندگی با ۶ قرارگاه فرماندهی، ۴ تیپ، ۴۰ گردان پشتیبانی و مهندسی جنگ، ۲۵ ستاد پشتیبانی و مهندسی جنگ استان در تمام محورهای عملیاتی جبهه شمال‌غرب، غرب و جنوب حضوری تعیین کننده داشت و با اعزام ۵۴۰ هزار نیروی جهادگر داوطلب، برگ زرین دیگری در تاریخ سراسر افتخار و مجاهدت ملت ایران ثبت کرد.امام خمینی(ره) در توصیف اقدامات جهادگران در ۸ سال دفاع مقدس می‌فرمایند: «نقش جهاد سازندگی در جنگ، کمتر از نیروهای نظامی نبوده و نیست و این اقراری است مکرر از سوی فرماندهان ارتشی و سپاهی ما که اگر جهاد نبود پیروزی با این سرعت به دست نمی آمد.» ۸
در هشت سال دفاع مقدس کارهایی که هیچ حساب ‌و کتاب معمول و مادی امکان وقوع آنها را تأیید نمی‌کرد با قدرت ایمان و اخلاص جهادگران به حقیقت پیوست. از ابتکارات شاخص نیروهای پشتیبانی و مهندسی جنگ جهاد در دوران جنگ تحمیلی که برای نخستین بار صورت پذیرفت می‌توان به ساخت موشک، انواع پل‌ها، نفربر، زیر دریایی، هاورکرافت، باتلاق رو، ماشین دود استتار، لودر کنترل از راه دور، ماشین ضد شیمیایی و ماشین شن‌رو اشاره کرد.
«سنگرساز بی‌سنگر» عنوانی که امام برای جهادگران عرصه دفاع مقدس انتخاب کردند
جهادگران- این نام‌آوران گمنام و رزم‌آوران بی‌ادعای عرصه دفاع مقدس- با تلفیق تعهد و تخصص از این امتحان نیز سربلند بیرون آمدند و با کارآمدی، توانمندی، خلاقیت و تدبیری که از خود نشان دادند، از دستان پربرکت امام امت(ره) نشان پرافتخار «سنگرساز بی‌سنگر» را دریافت کردند:
«زحمات بی‌وقفه جهاد این سنگرسازان بی‌سنگر، در دفاع مقدس‌مان ازجمله مسائلی است که ترسیم آن در قالب الفاظ نمی‌گنجد. عشق جهاد در خدمت به اسلام و مردم چشم دل عشاق خدمت به دین و مردم را روشن کرده است.»۹
جنگ تحمیلی ۸ ساله با نصرت رزمندگان اسلام به پایان رسید و جهاد سازندگی با تقدیم 3هزار و ۳۹۶ شهید، 23هزار و ۹۱۳ جانباز و بیش از یک هزار و ۲۰۰ آزاده، نقش مهمی در تداوم و تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایفا کرد.
جهادگران پس از حضور اثرگذار در عرصه‌های محرومیت‌زدایی و مهندسی جنگ، با کوله باری از تجارب عبور از میادین سخت و طاقت‌فرسا، این بار پای در میدان بازسازی و بهسازی کشور گذاشتند و با به‌کارگیری تمام مهارت‌ها و ابزارها، برنامه‌ها و فعالیت‌های خود را بر محور توسعه پایدار روستایی و خود اتکایی کشور در تولید محصولات غذایی سامان دادند.

پی‌نوشت‌ها:
۱- تاریخچه جهاد سازندگی، عبدالله فاتحی، ج ۱ (تاریخچه تشکیل و خلاصه عملکرد)، ص ۳۶
۲- بخشی از مصاحبه پیشکسوت جهادگر دکتر محمدتقی امانپور (از مؤسسین جهاد سازندگی) با برنامه تلویزیونی سرچشمه (۱ /۸ /1399) 
۳- صحیفه امام(ره)، ج‏۸، صص: ۱۷۹ و ۱۸۰
۴- قرآن کریم- سوره سباء – آیه ۴۶ (آرم جهاد به این آیه مزین است)
۵- اشاره به سخنان حضرت امام، صحیفه امام(ره)، ج ۱۶، صص: ۲۰۳ و ۲۰۴
۶- اشاره به سخنان حضرت امام، صحیفه امام(ره)-ج ۱۶- ص ۳۳۹
۷- بخشی از مصاحبه عباس آخوندی (عضو اولین شورای مرکزی جهاد سازندگی)، هفته نامه تجارت فردا، شماره ۴۴، خرداد ۹۲
۸- صحیفه امام(ره)-ج ۱۶- ص ۳۳۹
۹- همان