روایت های تصویری از مقام و منزلت رضوی

رضا صائمی
منتقد سینما
شاید بتوان گفت که ایرانی‌ترین امام شیعه، امام رضا(ع) است. از این‌رو که بارگاه ایشان در ایران و خاک خراسان قرار دارد و ایرانیان انس و الفتی دیرینه با آن حضرت دارند. در واقع این حضور جغرافیایی با حضور اعتقادی و آیین و مناسک و خرده فرهنگ‌هایی برساخته از آن همراه بوده که گستره وسیعی از تجربه‌های زیسته ایرانی از زیارت و سیاحت تا سلامت و سیاست با آن گره خورده است. شاید مهم‌ترین اثری که در تلویزیون ساخته شده که به نام امام رضا(ع) گره می‌خورد سریال «ولایت عشق» به کارگردانی مهدی فخیم‌زاده باشد که این شب‌ها در حال بازپخش از شبکه یک است؛ سریالی که به زندگی و سیره امام می پردازد. در این سریال کاراکتر امام رضا(ع) با هاله ای نورانی بر صورت نشان داده شود. در سینما گرچه فیلمی درباره خود امام تولید نشده اما درباره بارگاه او و زیارت حرمش و شهر مشهد ساخته شده است. درباره تجربه زیارت و ارادت به امام هشتم شاید مهم‌ترین آنها مربوط به رسول صدر عاملی باشد؛‌ سه‌گانه‌ای با محوریت امام هشتم که اولین آن «هر شب تنهایی» است. قصه آن درباره عطیه نویسنده و مجری یک برنامه خانوادگی رادیو است. او هر روز به سؤالات شنوندگان این برنامه پاسخ می‌دهد و به آنها توصیه می‌کند با همسرشان چگونه باشند تا زندگی زناشویی بهتری داشته باشند. او بیمار است و دکترها به او گفته‌اند تنها چهار ماه دیگر زنده است و دو ماه هم از این چهار ماه گذشته ولی راضی به عمل جراحی نمی‌شود. به پیشنهاد همسرش، برای زیارت به شهر مشهد می‌رود. حضور او در حرم و اتفاقاتی که برایش در آنجا می‌افتد او را دچار تحول درونی کرده و عطیه را از سردرگمی و تضادهایش نجات می‌دهد. لوکیشن اصلی این فیلم سینمایی مشهد مقدس و صحن آستان قدس رضوی است که لیلا حاتمی و حامد بهداد به‌عنوان یک زوج فرهنگی در مقابل یکدیگر بازی می‌کنند. «شب» در ادامه «هر شب تنهایی»   سال ۱۳۸۶ ساخته شده و قصه آن درباره یک گروهبان است که برای تحویل دادن مجرمی سابقه‌دار به زندان یکی از شهرستان‌ها، مجبور می‌شود به همراه مجرم و دستبند، شبی را در مشهد بگذراند اما با وقوع اتفاقات مختلف مجبور می‌شود شب را به حرم امام رضا برود. به همین واسطه تصاویر مختلفی از زوایای گوناگون از حرم را در فیلم شاهدیم. رسول صدرعاملی دو سال بعد از «شب» سراغ ساخت فیلم «در انتظار معجزه» رفت. فیلم درباره امیر و مهرانه زن و شوهری است که ارتباط خوبی با یکدیگر ندارند. ازدواج سه سال پیش آنها اشتباه بوده و زندگی جهنمی شان، امانشان را بریده اما ناگزیرند یک شبانه‌روز دیگر هم یکدیگر را تحمل کنند.آنها در سفر به مشهد به نوعی سفر در انفس و احوال را هم تجربه می‌کنند که زندگیشان را به مقصد می‌رساند.
«روز هشتم» به کارگردانی مهدی کرم‌پور ساخته شده که در آن برای سه شخصیت فیلم مسائل و مشکلاتی به وجود می‌آید که در سایه توسل به امام رضا(ع) و توجه او رفع می‌شود. «زیارت» از دیگر آثار با این موضوع به کارگردانی صادق کرمیار محصول سال ۱۳۸۸ است که با مشارکت ناجی هنر ساخته شده است. زیارت نگاهی به سرنوشت انسان‌هایی دارد که به زیارت مرقد مطهر امام هشتم(ع) می‌روند و در این سفر به تحول روحی و معنوی می‌رسند. در واقع قصه فیلم با مردی آغاز می‌شود که برای رسیدن به طلب خود و پیدا کردن فرد بدهکار عازم مشهد می‌شود. او در این سفر زائران دیگری را می‌بیند که هر کدام به امید کرامتی از حضرت رضا(ع) عازم زیارت هستند.
«دعوتنامه» به کارگردانی مهرداد فرید روایتگر زندگی شخص درمانده‌ای است که در مشهد زندگی می‌کند. کار او دزدی از زائران حرم علی‌بن موسی‌الرضا است و با این کار زندگی خود را سپری می‌کند.
در کنار فیلم‌هایی که به آن پرداختیم و امام رضا(ع) و حرمش نقش پررنگ و محوری در قصه داشتند بسیاری از فیلم‌های ایرانی در درون قصه خود یا در نمایی از یک پلان و سکانس به این موضوع پرداخته‌اند. در میان مفاهیم و موقعیت‌های گوناگون در نسبت با امام رضا(ع) شاید بتوان دو مفهوم را بیش از همه در فیلم‌های ایرانی جست‌و‌جو کرد یکی سفر به مشهد و زیارت حرم امام رضا (ع) که به شکل‌گیری فیلم‌های جاده‌ای و سفرنامه‌ای انجامیده و دیگری تغییر و تحول روحی و اخلاقی ناشی از زیارت و حضور در حرم. آرزوی این زیارت نیز از جمله مفاهیم استفاده شده در فیلم‌های ایرانی است.