نقش سیل بندها در کنترل روان‌آب‌های لحظه‌ای


امیرفرید مجتهدی
کارشناس ارشد آب

سیلاب‌ها حدود 30 درصد از بلایای طبیعی جهان را شامل می‌شوند. بر اساس آمار بولتن در حال انتشار «گوره‌های کمیته بین‌المللی سدهای بزرگ» 100 رویداد مهم سیل در جهان رخ داده که برخی از آنها آنقدر ویرانگر بوده است که بیش از 15 هزار نفر کشته و خسارتی در حدود 10 میلیارد دلار به بار آورده است.
طوفان‌های حاره‌ای (مونسونی) اقیانوس هند اخیراً در کشور ما رخ داده که حوادث ناگواری در نقاط مختلف ایران از جمله تهران، فارس، سیستان و بلوچستان و... بر جای گذاشت. حجم بارش زیاد در مدت زمان کوتاه اجازه جذب آب توسط زمین را نداده و سبب ایجاد روان‌آب‌های عظیمی شد که در سرشاخه‌های حوضه آبریز، در ورودی شهرها و در خط القعرها سبب ایجاد آبگرفتگی‌های گسترده شده است. اصولاً مسیر جریان رودخانه‌ها مشخص و حد حریمی برای سیلاب در نقاط مختلف دنیا برای آن تعریف می‌شود که در این حریم اجازه ساخت و ساز و تصرف بستر را نمی‌دهند. در کشور ایران به علت سال‌های خشکسالی متوالی سبب تعرض انسان‌ها به بستر و حریم سیلاب رودخانه شده که این امر اغلب با سکوت مقامات محلی و استانی همراه بوده است.
حکمرانی در ارتباط با ساخت و بهره‌برداری از گوره‌ها(سیل بندها) در جهان متفاوت است. سیل بند (گوره)، دایک، خاکریز محافظتی و بند تأخیری همگی نام‌های متفاوت اما با یک معنای واحد در مدیریت آب هستند. می‌توان از آنها به‌عنوان سازه‌های عمدتاً خاکی، بتنی و سنگ چین با هدف اولیه محافظت سیل در امتداد رودخانه و آبراهه‌های مصنوعی یا عمود بر آنها نام برد. با نگاهی به تاریخچه سیل‌ها، ساخت اولین سیل بندها احتمالاً به زمان ساخت اولین سدهای باستانی باز می‌گردد. قدیمی‌ترین سیل بندها در حدود 2600 سال قبل از میلاد ایجاد شده‌اند و بعد از آن ساخت گوره‌ها در مصر باستان، بین‌النهرین و چین ساخته شده است. برخی از این گوره‌ها به‌عنوان سیستم محافظ آبیاری در امتداد کانال‌های آبگیری هستند.
در اروپا قانون مربوط به ایجاد گوره‌ها (سیل بندها) یک قانون ملی است. قوانین ملی همراستا با قوانین محیط‌ زیست و دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا درباره سیل نقش مهمی را برای این اتحادیه فراهم آورده است. این دستورالعمل‌ها بیشتر بر خط مشی عمومی مدیریت خطر سیل تمرکز دارد.
در کشورهای اروپایی بخش خصوصی متولی ساخت گوره و اداره حریم رودخانه و حوضه آبریز است. در کشور ما نهاد واحدی برای ساخت این سازه‌ها وجود ندارد به‌طوری که جهاد کشاورزی، وزارت راه وشهرسازی و شهرداری‌ها هر کدام در حوزه تحت تأثیر خود با این موارد در ارتباط هستند.
گوره‌ها (سیل بندها) سازه‌های کوچکی هستند که امکان ایجاد آن با هزینه‌های بسیار کمی فراهم می‌آید. بارندگی‌های ناگهانی سبب ایجاد روان‌آب‌های شدید می‌شود. بیش از 1000 کیلومتر گوره هم اکنون در نقاط مختلف دنیا ساخته شده است که ضرورت ساخت این سازه‌ها در کشور ما با انجام مطالعات امکان سنجی و تعیین حریم سیلاب و حریم مطمئن رودخانه بیش از پیش احساس می‌شود.
 گاهی این مورد به ذهن عامه می‌رسد که سدها در برابر سیلاب‌های ناگهانی حاره‌ای ناکارآمد هستند در حالی که مدیریت حوضه آبریز از سرچشمه تا محل ورود به دشت(ورودی سدها) باید با نگاه حساب شده مورد بررسی قرار گیرد. روش‌های مهار سیل تنها ساخت سد نیست بلکه با روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای از جمله توسعه پوشش گیاهی و ساخت خاکریز و سیل بند، اصلاح شیب آبراهه‌ها، لایروبی، عدم ساخت و ساز در حریم سیلاب رودخانه می‌توان سبب کاهش خسارت و مدیریت بهتر روان‌آب‌ها شد.

آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/8005/14/626813/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها