فوتبال؛ آفرینش درام و داستان یک ملت

دکتر سیدحسین شهرستانی
مدیر گروه حکمت و هنر پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی

جام‌ جهانی به نوعی هویت‌های ملی را در خود خلاصه ‌کرده‌ است. به این اعتبار، فوتبال در متن جام‌جهانی عرصه تقابل ملت‌ها شده است. هرچند وجوه «فراغتی» و «سرگرمی» هم با فوتبال عجین و ملازم است اما اکنون در سطح جام‌جهانی بیشتر کارکردی سیاسی و ملی پیدا کرده ‌است. اما فارغ از وجوه سیاسی و ملی فوتبال، اساساً ماهیت این رشته ورزشی «خاص‌بودگی»‌هایی به آن می‌بخشد و به نوعی آن را از دیگر رشته‌های ورزشی متمایز می‌کند. بی‌تردید، فوتبال زمین و عرصه وسیع و گشوده‌ای نسبت به دیگر ورزش‌ها دارد و نفس این فراخی به آن جنبه استعاری می‌بخشد و به نوعی آن را دسترس‌پذیرتر و همگانی‌تر می‌کند.
فوتبال ورزشی است که در آن اتفاقات پیش‌بینی‌ناپذیر پربسامد است و ساختار آن با بازی‌های ورزشی دیگری که حوادث در آن به شکلی تکراری به رد و بدل شدن امتیازها خلاصه‌ می‌شود، تفاوت بسیار دارد. بنابراین هر رخداد غیرقابل تصوری در عرصه فوتبال امکان‌پذیر است و این همان «وجه دراماتیک» این رشته ورزشی است و همین امر ظرفیتی می‌شود برای اینکه این ورزش در کنار جمعی بودنش بتواند بار هویت ملی را به دوش بکشد و توده‌ها را جذب کند و درام و داستان یک ملت را بیافریند.
فوتبال، داستانی را در متن خود خلق می‌کند؛ داستانی جمعی که استعاره مهمی برای هویت ملی است و به همین دلیل فوتبال می‌تواند به بازیابی هویت ملی کمک کند و به تبع آن «انسجام اجتماعی» را ارتقا بخشد. البته فوتبال در بحث انسجام‌بخشی، همچون متغیری وابسته‌ عمل کرده و نمی‌تواند به تنهایی نقش فعالی را در انسجام‌بخشی ایفا کند و به مراتب شرایط سیاسی و اجتماعی در تحقق این انسجام‌بخشی نقش برجسته‌‌ای دارند.
در بازی ما با انگلستان، عامل اصلی ضعف تیم ملی‌مان، پشتوانه‌های ملی ‌بود. متأسفانه در هفته‌های اخیر، بخشی از جامعه به مفهوم «ملیت» و نمایندگی آن از سوی تیم ملی، چنگ زده و تیم را زخمی کردند و طبیعتاً وقتی هسته هویت ملی ضعیف شود، تیم ملی هم قدرت و انگیزه خود را تا حد زیادی از دست خواهد داد و این امر خود را به وضوح در بازی ما با انگلستان نشان داد. ما نخستین بار است که در تاریخ فوتبال‌مان، با نزاع بر سر تیم ملی مواجه می‌شویم و این خود آیینه‌ای از وضعیت جامعه است و نشان می‌دهد که اعتراض‌ها و مخالفت‌های بخشی از جامعه تنها متوجه نظام نیست و گویی «ایران» برای عده‌ای مسأله شده است در ناخودآگاه‌شان  و به تقابل با ملیت و ایرانیت رسیده‌اند. بنابراین باید بدانیم که در عرصه‌های بین‌المللی پارامترهای پیروزی تنها به مسائل تکنیکی و فنی خلاصه نمی‌شود و مؤلفه‌های ملی و هویتی هم به همان اندازه نقش‌آفرین هستند.