Salim Baraza
نویسنده و پژوهشگر
مجله The Africa Report
تاریخ کنگو مجموعه‌ای طولانی از دزدی، درگیری نظامی و جنایت است. از تجارت برده، تا استعمار وحشیانه بلژیک، تا جنگ سرد و جنگ‌های داخلی پس از آن؛ و بیشترین آسیب را مردم کنگو متحمل شدند. داستان کنگو یکی از رنج‌های ناگفته و غارت‌های عجیب و غیرقابل باور است. با داشتن دومین جنگل بارانی بزرگ (65 درصد پوشش جنگلی) و دومین رودخانه بزرگ جهان، جمهوری دموکراتیک کنگو تقریباً به اندازه اروپای غربی با جمعیت 84 میلیون نفر و تولید ناخالص داخلی 50 میلیارد دلار است. ارزش منابع طبیعی کنگو 24 تریلیون دلار برآورد شده است؛ بیشتر از تولید ناخالص داخلی ایالات متحده!
دومین کشور بزرگ آفریقا، 10 درصد مس جهان، 30 درصد الماس، 80 درصد کلتان، 50 درصد کبالت و 12 درصد ظرفیت برق آبی دنیا را در اختیار دارد. معدن (11.6 میلیارد دلار) 95 درصد صادرات، 28 درصد درآمد، 20 درصد تولید ناخالص داخلی و 11 درصد نیروی کار این کشور را در سال 2016 را به خود اختصاص داده است.
کنگو با این حال قرن هاست که قدرت دنیای غرب را تأمین کرده است. از تأمین بردگان برای مزارع نیشکر گرفته تا لاستیک برای تایرهای پنوماتیک، اورانیوم برای بمب‌های اتمی، کلتان برای گوشی‌های موبایل و امروزه 60 درصد کبالت مصرفی برای باتری‌های یون‌لیتیم.
تجارت برده در کنگو توسط پرتغالی‌ها در دهه 1480 آغاز شد. اما بستر غارت کنگو در سال 1877 توسط «هنری مورتون استنلی» که لئوپولد دوم پادشاه بلژیک حمایت مالی آن را انجام داد، گذاشته شد. او از سرزمینی سرشار از ثروت‌های افسانه‌ای صحبت کرد و ارتشی خصوصی را سازمان داد که به نیرویی مخوف تبدیل شد. در کنفرانس برلین در سال 1885، کنگو به بهانه «توقف برده‌داری» توسط پادشاه لئوپولد به یک مؤسسه خیریه که متعلق به شخص پادشاه بود واگذار شد. لئوپولد سرانجام به چیزی دست پیدا کرد که خود به آن می‌گفت: یک تکه از کیک آفریقا و نام آن را «ایالت آزاد کنگو» گذاشت.
او در ابتدا روی تجارت عاج تمرکز کرد، اما بعد از مدتی امتیازاتی را به شرکت‌های اروپایی برای بهره‌برداری از کنگو اعطا کرد. یکی از آنها کارخانه‌های نفت کنگو- بلژیک، از شرکت‌های تابعه برادران لور (یونی‌لور) بود که 1.9 میلیون هکتار از مزارع نخل‌های روغن پالم را در اختیار گرفت.
لئوپولد از ارتش 19000 نفری خود برای ترساندن مردم به اطاعت استفاده کرد. برخی از اعضای این نیرو از یتیم‌خانه‌ها، برخی خارجی و برخی دیگر یک گروه وحشی از مزدوران آد‌‌‌مخوار بودند. این افراد بعد از استقلال کنگو، عضو ارتش این کشور شدند.
 کارگرانی که به اندازه مطلوب کار نمی‌کردند شلاق می‌خوردند یا دست‌هایشان بریده می‌شد، حتی کشته می‌شدند. بیش از 10 میلیون نفر در طول سلطنت شاه لئوپولد در کنگو جان باختند. او به همین منوال در آن زمان بیش از 1.1 میلیارد دلار ثروت کسب کرد. لئوپولد اساساً کنگو را خصوصی و «دولت به‌عنوان یک سیستمِ غارت سازمان‌یافته» تأسیس کرد، که بخوبی به استعمارگران و رژیم‌های پس از کودتا خدمت کرد. در طول جنگ جهانی اول، 75 درصد از مس مورد استفاده در گلوله‌های برنجی از کنگو و همین‌طور بیشتر اورانیوم مورد استفاده در جنگ جهانی دوم، از جمله در بمب‌های اتم هیروشیما و ناگاساکی از این کشور به‌دست آمد.
معدن شینکولوبوه کنگو، منبع تقریباً تمام اورانیوم مورد استفاده در پروژه بمب اتمی منهتن، با سنگ معدنی با میانگین 65 درصد اکسید اورانیوم در مقایسه با سنگ معدن امریکا یا کانادایی که کمتر از 1 درصد اورانیوم دارد، غنی‌ترین معدن جهان بود. درست قبل از استقلال در سال 1960، بلژیکی‌ها در این معدن بتن ریختند و تجهیزات آن را با خود بردند. در روز جشن استقلال کنگو، بودوئن (پادشاه وقت بلژیک) نبوغ پادشاه لئوپولد را ستود، اما نخست‌وزیر پاتریس لومومبا حرف‌های او را برنتابید و بلافاصله خشم خود را در یک سخنرانی آتشین نشان داد و او را بیش از پیش در میان مردم محبوب کرد و البته تصمیم حذف او از سوی دولت‌های استعماری را قطعی ساخت.
ایالات متحده بویژه از وطن‌پرستی پرشور لومومبا برآشفته بود و همراه با سازمان ملل، بریتانیا و بلژیک، به موبوتو رئیس کودتاچی ارتش در دستگیری، شکنجه و اعدام لومومبا در 17 ژانویه 1961 کمک کرد.
یکی از رؤسای جمهور ایالات متحده یک بار در مورد دیکتاتور نیکاراگوئه، «آناستازیو سوموزا» گفت: «سوموزا ممکن است یک عوضی باشد، اما او پسر عوضی ما است.» ایالات متحده در موبوتو، سوموزای آفریقایی خود را پیدا کرد و از سال 1965 تا پایان جنگ سرد در سال 1991 به حمایت از او ادامه داد.مخالفان او شکنجه شده یا خریده می‌شدند؛ وزرای او کل بودجه را دزدیدند و در نهایت دولت از بین رفت! غرب به رژیم موبوتو اجازه داد تا میلیاردها دلار وام بگیرد که همگی به سرقت رفت؛ اما حمایت نظامی و کمک مالی برای حفظ او در قدرت در حالی که دولتش در حال غارت بود، فراهم می‌شد. موبوتو بیش از 4 میلیارد دلار دزدید! برای خود یک ورسای ساخت و 33 ملک از جمله ویلای لوکس در منطقه اعیان‌نشین ریویرای فرانسه در نزدیکی قلعه لئوپولد دوم به دست آورد؛ اما اقتصاد کنگو 60 درصد کوچک شد، تورم به 23000 درصد رسید و استانداردهای زندگی حتی به سطح قبل از استقلال کاهش یافت!
موبوتو که در نهایت بیمار و توسط غرب رها شده بود، با شورشی به رهبری کابیلا روبه‌رو شد. در سال 1997 به مراکش گریخت و در آنجا مرد. کابیلا زمام امور را به دست گرفت. او در پرداخت بدهی‌های دوران موبوتو تردید داشت. قراردادهای امضا شده را لغو و دسترسی شرکت‌های خارجی به مواد معدنی را محدود کرد. او نیز باید می‌رفت؛ توسط محافظ خود کشته شد و پسرش به‌عنوان رئیس‌جمهور منصوب شد. تا سال 2016، خانواده کابیلا ثروتی بالغ بر 750 میلیون دلار به دست آوردند. مالک بخشی از معادن الماس و بسیاری از شرکت‌ها در بخش‌های مختلف اقتصاد از جمله دو شرکت هواپیمایی شدند. کابیلا به استراتژی موبوتو برای واگذاری اختیار به ارتش خود، پرداخت کمتر به آنها و اجازه دادن به آنها در جنایات علیه غیرنظامیان ادامه داد. این امر منجر به مرگ میلیون‌ها نفر در شرق بر اثر درگیری، بیماری، گرسنگی و کار اجباری شد.
با خارج شدن ارتش از کنترل، حاکمیت قانون تا حد زیادی وجود نداشت و بقیه جهان برای ثروت کنگو دست و پا می‌زدند. کنگوی شرقی به بهشت جنگ‌سالاران تبدیل شد که بسیاری از آنها توسط کشورهای همسایه و سودجویان خارجی حمایت می‌شدند.
از سال 1996 غیرنظامیان بار سنگین درگیری‌های مسلحانه بی‌پایان را متحمل شده‌اند؛ بیشتر از همه زنان و کودکان. تا سال 2008، حدود 5.4 میلیون نفر جان باختند یا کشته شدند. مردم شرق کنگو بیش از یک قرن است که صلح را به چشم ندیدند؛ حتی نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد و امدادگران در شرق کشور به تجارت غیرقانونی طلا، مسلح کردن شورشیان، سوء‌استفاده جنسی و بهره‌برداری از غیرنظامیان تحت حمایت خود متهم هستند.براساس گزارش یونیسف، حدود 40 هزار کودک در معادن کبالت در شرایط اسفبار تا 24 ساعت در زیرِ زمین کار می‌کنند. به این گرسنگی، ابولا، سرخک، کووید 19 را اضافه کنید و این برای کودکان جهنم روی زمین است.
با گذشت زمان بیش از 120 گروه مسلح، بیش از 80 مأموریت بشردوستانه، بیش از 20 هزار حافظ صلح و صدها شرکت خارجی، مجموعه‌ای گیج کننده از عوامل مخفی وجود داشته که همه جذب ثروت بی‌صاحب کنگو شده و به غارت پرداختند، حتی با توجه به اینکه توجه جهان برای مدت کوتاهی به کنگو معطوف شده، داستان این ملت بزرگ هنوز کامل نشده است.