محمد مطلق
گزارش نویس
توصیف «سرخاب» کار من نیست، محله‌ای که 700 سال پیش کمال‌الدین خجندی بوی جوی مولیان را از آن دیار شنید و وقتی به تبریز رسید، در وصفش نوشت: «تبریز مرا راحت جان خواهد بود/ پیوسته مرا ورد زبان خواهد بود/ تا در نکشم آب چرنداب و گجیل/ سرخاب ز چشم من روان خواهد بود» و عضدی یزدی در همان روزگار سرود: «تا بریزاند تب غم را ز دل سرخاب نوش/ بر سر سرخاب رو تا بنگری تبریز را»
اینجا در مقبرةالشعرای سرخاب 400 شاعر پارسی گوی ایران از هزار سال پیش تاکنون به خاک سپرده شده‌اند؛ سندی گویا از اینکه آذربایجان با مرکزیت تبریز، همواره یکی از دو کانون اصلی زایایی و پویایی زبان و ادب فارسی در کنار خراسان بوده و چشم شاعران بزرگی مثل حافظ و سعدی نیز به اتفاقات ادبی این کانون سترگ بوده است. سعدی منبع الهام خود را در دیوان خاقانی می‌یابد و حافظ در آثار همام تبریزی.
از خسرو سرخابی که دارد یخ جلوی مغازه‌اش را می‌شکند، می‌پرسم چرا نام این محله سرخاب است؟ می‌گوید: «قبلاً رودخانه‌ای از کوه عینالی (عون ابن علی) به سرخاب می‌آمد که الان سد زده‌اند و همانجا تفرجگاه درست کرده‌اند. خاک آن منطقه سرخ است و رودخانه این خاک را با خودش به سرخاب می‌آورد و موقع بارندگی، گِل سرخ همه جا پخش و پلا می‌شد. هنوز هم اگر دقت کنید بعضی جاها گِل سرخ می‌بینید.» به پیاده رو نگاه می‌کنم. راست می‌گوید، روی برف و یخ می‌شود آثار گِل سرخ را دید. خسرو نسل اندر نسل سرخابی است و به اینکه خانه و دکانش کنار مقبرةالشعراست افتخار می‌کند اما گلایه دارد از اینکه نه به این محل رسیدگی می‌شود و نه به مقبرةالشعرا: «از تعداد شعرایی که اینجا دفن شده‌اند اطلاع دقیقی ندارم اما برای ما وجود چنین آرامستانی باعث افتخار است. هرچند اگر حقیقت را بخواهید رسیدگی آنچنانی به اینجا نمی‌شود؛ نه مقبرةالشعرا نه خود محله سرخاب. تا سال 50 که مقبرةالشعرا افتتاح شد خیابان عارف، بازارچه بود؛ می‌گفتند بازارچه پشت باغ امیر که خراب کردند و خیابان کشیدند. الان هم چند سال است که طرح مرمت و گسترش فضا دارند که همان‌طور مانده. چند سال یک بار کمی کار می‌کنند و دوباره ول می‌کنند. واقعاً در شأن این آرامستان و این محله نیست. الان باید اینجا پر از گردشگر داخلی و خارجی می شد ولی وضع محله را می‌بینید که چطور است.»
دور تا دور آرامستان را کرکره کشیده‌اند و بعضی جاها داربست زده‌اند و چشم‌اندازی برای بزرگترین و قدیمی‌ترین شناسنامه زبان و ادب فارسی ساخته‌اند که بیا و ببین. نه راهنمایی نه کارشناسی و نه چند ورق پاره‌ای که به گردشگر بگوید اینجا کجاست و چرا شاعرانی از طوس و نیشابور و خجند اینجا آرمیده‌اند؟ خاقانی کیست، قطران کی می‌زیسته و چگونه شعری سروده است؟
رسول امین‌زاده از کسبه محل روز خاکسپاری استاد شهریار را در مقبرةالشعرا به یاد دارد: «تقریباً ساعت یازده قبل از ظهر بود که جمعیت از روی پل تا اینجا تابوت استاد شهریار را تشییع کردند، قیامت بود. مردم چنان گریه می‌کردند انگار عزیزشان را دارند دفن می‌کنند. خدا رحمتش کند. حیف که به اینجا رسیدگی نمی‌کنند. الان چند سال است که مقبرةالشعرا همین طور مانده. گاهی گردشگر خارجی می‌آید، آدم خجالت می‌کشد. اینجا الان باید مثل بهشت  می‌بود. یک زمانی گفتند می‌خواهند خیابان ثقةالاسلام را سنگفرش کنند و پیاده راه شود که از آن هم خبری نشد.»
سری می‌زنم به پل مهرانه رود که به گفته امین‌زاده موقع تشییع پیکر شهریار از آنجا تا سرخاب جمعیت بوده و سعی می‌کنم در ذهنم مراسم را تصور کنم. روی پل به خاقانی و قطران و طوسی و همام و ساوجی فکر می‌کنم و رودی که لابد بارها در ساحلش قدم زده‌اند و شعر خوانده‌اند. خاقانی 800 سال پیش همین جایی که من هستم سرود: «تا به تبریزم دو چیزم حاصل است/ نیم نان و آب مهران‌رود و بس» مهرانه رود هزار سال است که شاهد زمزمه شعر و ناله تشییع شاعران تا سرخاب بوده است.
از امین‌زاده می‌پرسم مقبرةالشعرا به عنوان یک الگوی فرهنگی بویژه برای نسل جوان تبریز و سرخاب، نقش و تأثیری دارد؟ می‌گوید: «حتماً دارد؛ مگر می‌شود تأثیری نداشته باشد؟ اما خب آن طور که باید و شاید رسیدگی نمی‌کنند. راستش را بخواهید خوب هم معرفی نشده. بهار اینجا گردشگر زیاد می‌آید، مخصوصاً از باکو، همه هم می‌پرسند قبر شهریار کجاست؟ آنها که خبر ندارند اینجا بجز شهریار چند شاعر دیگر دفن شده‌اند، اما اگر بپرسند چه؟ فکر نمی‌کنم مغازه‌دارها بتوانند جواب بدهند.»
آرامستان سرخاب در طول تاریخ، نام‌های دیگری همچون حظیرةالشعرا و حظیرةالقضاة نیز داشته است اما نخستین بار در نزهه‌ القلوب حمدالله مستوفی تألیف 718 هجری شمسی و تاریخ گزیده مستوفی تألیف 709 هجری شمسی از آن با نام مقبرةالشعرا یاد شده است. در این آرامستان هزار ساله، شاعران بزرگی چون قطران تبریزی متوفی 421 هجری شمسی، اسدی طوسی متوفی 452،  خاقانی شروانی 578، همام تبریزی 593،سلمان ساوجی 755 و همین طور شاعران نام‌آوری چون مجیر‌الدین بیلقانی، ظهیرالدین فاریابی، شاهپور نیشابوری، شمس‌الدین سجاسی، ذوالفقار شروانی، قطب‌الدین شیرازی، مغربی تبریزی، مانی شیرازی، لسانی شیرازی، شکیبی تبریزی، سوزنی سمرقندی، انوری ابیوردی و... آرمیده‌اند. اما در سال‌های اخیر نامدارترین و محبوب‌ترین شاعر معاصر که در آرامستان سرخاب دفن شده است، استاد شهریار تبریزی است که 27 شهریور 1376 درگذشت و این روز به عنوان روز شعر و ادب فارسی در تقویم ملی ثبت شد.
تبریز قدیم، حدود 9 دروازه داشته که یکی از آنها دروازه سرخاب بوده و به گفته اهالی، از جایی که حالا در پایین محله، نخ فرش می‌فروشند تا چند سال پیش با مینی‌بوس و پیش تر با قاطر و اسب به سمت اهر می‌رفته‌اند و تندیس کاروانیان را هم می‌شود کنار پل دید. دروازه‌های دیگر این شهر باغمیشه، خیاوان(خیابان) نوبر، میارمیار، گجیل، استامبول (استانبول) دوه‌چی و ویجوجه بوده که جز خیاوان و باغمیشه اثری از بقیه آنها نمانده است.
این همه شاعر تراز اول ادب فارسی از سراسر ایران، در تبریز چه می‌کرده‌اند؟ دکتر سجاد آیدنلو شاهنامه‌شناس برجسته ارومیه‌ای پیش تر در گفت‌و‌گو با روزنامه ایران، درباره واکنش شاعران آذربایجان به اثر حماسی فردوسی گفته بود: «شاهنامه دو،سه دهه پس از اتمام در اختیار قطران تبریزی بوده و به آن واکنش نشان داده است.»
شاعران خراسان، از جمله حکیم ابوالقاسم فردوسی، پس از به قدرت رسیدن نخستین حکومت‌های ایرانی، اولین شاعرانی هستند که قفل زبان را شکسته و به فارسی شعر می‌سرایند و بنابر اسناد تاریخی بلافاصله شاعران آذربایجان وارد صحنه می‌شوند تا اینکه با به هم خوردن نظم سیاسی خراسان، تبریز یکسره به تنها کانون ادبی کشور تبدیل می‌شود. در قرن ششم مکتب ادبی آذربایجانی شکل می‌گیرد که اغلب شاعران آن آذربایجانی و قفقازی‌اند طوری که حدود 200 شاعر از 300 شاعر رباعی سرایی که خلیل شروانی در سال 648 هجری شمسی در کتاب نزهه‌المجالس خود از آنها نام برده تبریزی و ارانی و شروانی و گنجه‌ای و قره‌باغی و ارومیه‌ای هستند. این کتاب مجموعه‌ای از 4 هزار رباعی فارسی است که از سروده‌های شاعران سده پنجم تا هفتم جمع‌آوری شده است.
پس از این دوره کانون‌های کرمان و اصفهان و شیراز شکل می‌گیرند و شاعرانی همچون سعدی و حافظ پا به عرصه می‌گذارند اما با افول این مکتب، یعنی مکتب عراقی، بار دیگر شاعران کوچه و بازار تبریز از بقال و قفل‌ساز و قالیباف و قهوه‌چی آستین بالا می‌زنند و مکتب هندی را پایه‌ریزی می‌کنند. کانون تبریز یک بار به داد خراسان رسیده و حالا به داد اصفهان و شیراز می‌رسد. در این دوره است که شاعری چون بابا فغانی شیرازی پدر مکتب هندی، راهی تبریز می‌شود و بعدتر صائب تبریزی مکتب او را در اصفهان به اوج می‌رساند. نه صائب و نه بابافغانی در سرخاب به خاک سپرده نشده‌اند اما بدون کانون ادبی تبریز این یکی صائب و آن یکی بابا فغانی نمی‌شد. آرامستان سرخاب شناسنامه زبان و ادب فارسی است؛ شناسنامه‌ای که باید پشت ویترین و در برابر چشم همگان باشد نه در صندوقچه‌ای خاک گرفته در گوشه‌ای متروک.

دکتر افشین جعفرزاده
تاریخ پژوه
از قدیمی‌ترین آثاری که به مقبرة الشعرا یا همان گورستان سرخاب اشاره دارد کتاب نزهةالقلوب نوشته حمدالله مستوفی است. در این کتاب که 8 قرن قبل نوشته شده به این مکان که در پای کوه سرخاب قرار دارد اشاره می‌کند. بحثی که وجود دارد این است که زبان فارسی پس از اسلام فارسی دری شد و خراسان نخستین کانون فارسی‌نویسان پس از اسلام بود، اما اسناد و شواهد ادبی نشان می‌دهد نخستین بازتاب‌های ادبی این جریان در آذربایجان بوده است، مثلاً نخستین بازتاب ادبی‌ شاهنامه که هزار سال قبل توسط حکیم ابوالقاسم فردوسی سروده شده پیش از هر جای دیگری در آذربایجان و آثار شاعر تبریزی یعنی قطران مشاهده شده است. بنابراین بلافاصله بازتاب و پژواک خراسان در آذربایجان دریافت شده و آذربایجان بتدریج به کانون زبان فارسی تبدیل شد و بسیاری از فارسی نویسان چه آن‌هایی را که شعر و چکامه می‌سرودند و چه افرادی که در حوزه نثر فعال بودند گرد هم جمع کرد. به‌ این‌ترتیب آذربایجان و شهر تبریز به کانونی تبدیل شد که به نوعی یکی از پایگاه‌های مهم فرهنگ و ادبیات در زبان فارسی شد. اکنون هم با گنجینه‌ای به‌ نام قبرستان سرخاب مواجه هستیم که در دنیا بی‌نظیر است. شما در دنیا شهری را پیدا نمی‌کنید که این‌ چنین باشد، البته با احترام به شیراز، اصفهان و کرمان و بسیاری از مکان‌هایی که پارسی سرایان و پارسی‌نویسان در آن بوده‌اند باید اعتراف کرد که تبریز و مقبرة‌الشعرا جایگاهی بی‌نظیر و غیر قابل رقابت دارد.
شواهد، کتاب های معتبر و اسناد تاریخی نشان می‌دهد در مقبرة‌الشعرا بیش ‌از ۴۰۰ شاعر پارسی‌گوی مدفون هستند که اکثریت آنها اتفاقاً یا آذربایجانی هستند یا قفقازی و ارانی و شروانی، البته شرایط در چند سده‌ گذشته به‌گونه‌ای شد که خیلی از افرادی که دل در این داشتند که نوشته‌هایشان ارج و منزلتی داشته باشد و مخاطبی پیدا کند، تبریز را به‌عنوان کانونی انتخاب می‌کردند و به این شهر مهاجرت می‌کردند و همان‌جا هم فوت می‌کردند. ‌مقبرة‌الشعرا در دنیا بی‌نظیر است،حتی در کشورهای دیگر و زبان‌های دیگر گورستانی را نمی‌شناسید که جایگاه مقبرة الشعرا را داشته باشد، مثلاً گورستان پرلاشز پاریس یا گورستانی در سن‌پترزبورگ یا مسکو که بسیاری از فرهیختگان آنجا دفن هستند یا گورستان فخری در باکو بسیار مهم هستند اما هیچ کدام شکوه و عظمت مقبرة‌الشعرا را ندارند.
اما این‌که چرا به این جایگاه بی‌نظیر توجهی نمی‌شود باید نقد را متوجه متولیان فرهنگ دانست. چرا ما نباید اردوهای دانشجویی ترتیب بدهیم که دانشجویان بیایند و با این مکان تاریخی و ادبی آشنا شوند؟ چرا نباید کارشناسانی را آنجا بگماریم که سبک و سیاق این شاعران و زندگی آنها را توضیح دهند؟ چرا نباید کنگره‌ها و همایش هایی برای شناساندن این مکان برگزار کنیم؟ شوربختانه همتی هم  درنزد مسئولان آموزش‌ و پرورش تبریز، ارومیه، زنجان و اردبیل نیست که در قالب اردو دانش‌آموزان را به آنجا بفرستند یا رزومه‌ای از این شاعران تهیه کنند و آنها را به دانش‌آموزان بدهند.
ما کشوری هستیم با میراث بزرگ زبان فارسی و گنجینه‌ای از فرهنگ و تاریخ اما توجهی شایسته به آن نمی‌کنیم. افراد و جریان‌های داخلی و خارجی هم هستند که به‌عمد یا به جهد مأموریت دارند هویت ملی و جایگاه مشترک زبان فارسی به‌عنوان سرحلقه وحدت ملی ایرانیان را مخدوش کنند. در کنار آنها کسانی هستند که آگاهی ندارند و نمی‌دانند کنار چه گنجینه‌ای زندگی می‌کنند. متأسفانه در چند دهه اخیر برخی اره برداشته‌اند و به جان گنجینه‌های ملی و فرهنگی و تاریخی و ادبی ما افتاده‌اند.
اگر در گذشته هم قصوری بوده ما باید به‌فوریت جبران کنیم تا علاوه ‌بر اینکه فرهنگ عمومی را بالا ببریم جوانان ایران و بویژه مردم آذربایجان را که خود من هم اهل همین خطه زرخیز هستم، به داشته‌های فرهنگی پربار خودشان آگاهی بدهیم. در غیر این صورت جریان‌های بیگانه و جعلی به‌راحتی این کاستی را پر می‌کنند. متأسفانه آنها در چند دهه گذشته با گسترش ماهواره‌ها و شبکه‌های ترکیه‌ای سعی دارند با نمایش سریال‌های دروغین جایگاه زبان و ادبیات فارسی را مخدوش کنند. من معتقدم می‌توانیم با ارتقای فرهنگ و آگاهی نسبت ‌به مکان‌هایی چون مقبرةالشعرا چنین تلاش‌های مذبوحانه‌ای را خنثی کنیم.