سلطان و شبان

در سال‌های جنگ تحمیلی و در میانه موشکباران شهرها و گسترش تماشای فیلم‌های ویدیویی مهم‌ترین مأموریت تلویزیون سرگرم کردن، جذب مخاطب و حتی نشاط عمومی در میان جنگ بود و همین امر باعث شد که سریال‌سازی فارسی در اولویت صداوسیما قرار بگیرد و «سلطان و شبان» حاصل همین تلاش بود؛ سریالی که در سال 1362 به کارگردانی داریوش فرهنگ ساخته و در سال 1363 پخش شد و تماشاگران بسیاری را به خود جذب کرد. سریالی با تمی مفرح و گریم بسیار زیاد بازیگران که در تصاویر سریال بخوبی مشخص است و داستان لحن و فضایی متفاوت را برای مخاطب آن روزهای تلویزیون در دهه 60 به تصویر کشید. سریال سلطان و شبان شکل و شمایلی تئاتری داشت و در سال‌هایی که بسیاری از بازیگران قبل از انقلاب از تلویزیون اخراج شده یا ممنوع الکار بودند، با حضور تعدادی از بازیگران تئاتر ساخته شد؛ هنرمندانی همچون داریوش فرهنگ، مهدی هاشمی، گلاب آدینه و... که دوره آشنایی و همکاری آنها به دوره دانشجویی در دانشکده هنرهای دراماتیک می‌رسید و پیش از این کارهای بسیاری را روی صحنه برده بودند.
 اما در سال‌های ابتدایی انقلاب و جنگ، شرایط تئاتر چنگی به دل نمی‌زد و همین شد که داریوش فرهنگ به‌عنوان یکی از سرگروه‌های این گروه به فکر کار در تلویزیون افتاد و با همکاری مهدی هاشمی که از قضای روزگار همسایه بودند، ایده ساخت سریال «سلطان و شبان» را به مدیران شبکه اول سیما (سید محمد بهشتی و فخرالدین انوار) که مشتاق ایده‌های جدید بودند، ارائه دادند.
اما ایده اصلی قصه از کجا آمده بود؟ مهدی هاشمی هنگام خواندن کتاب «تاریخ عالم آرای عباسی» با قصه شاه ایران روبه‌رو می‌شود که منجم اش طبق طالع پیش‌بینی می‌کند 15 روز از عید گذشته بلایی سر شاه ایران می‌آید و برای همین تصمیم می‌گیرد شخصی (مجرم و گناهکار) را در آن تاریخ بر صندلی شاهانه بنشاند. مهدی هاشمی ماجرای این قصه را با داریوش فرهنگ در میان می‌گذارد و همین می‌شود که تصمیم می‌گیرند بر اساس این قصه کلی، فیلمنامه‌ای تهیه کنند.
داریوش فرهنگ در مصاحبه تلویزیونی با فریدون جیرانی در برنامه «سی» گفت: «مهدی هاشمی همان گونه که نیوتن، زمانی که زیر درخت سیب خواب بود و با افتادن سیب، ناگهان فریاد زد «یافتم، یافتم»، شبی از خانه‌شان که در همسایگی خانه ما بود، نزد ما آمد و در حالی که کتاب «تاریخ عالم آرای عباسی» را در دست داشت، گفت «یافتم، یافتم. در آن کتاب حدود پنج خط اشاره شده بود که در زمان شاه عباس، گویا داستانی مشابه داستان سلطان و شبان اتفاق افتاده و خود شاه عباس دست به چنین کاری زده است. ما این ایده را پسندیدیم.»
آن دو برای تمرکز بیشتر تهران را به مقصد شمال ترک می‌کنند و در هتلی بین چالوس و نوشهر مستقر می‌شوند و با تغییراتی کلی در قصه «یوسف شاه» داستانی جدید خلق می‌کنند که در آن شاه تصمیم می‌گیرد یک شبان را به جای خود بگذارد. با پایان نوشتن فیلمنامه و پذیرش آن از سوی مسئولان صدا و سیما، نوبت ساخت و انتخاب بازیگر فرا می‌رسد و از آن جایی که مهدی هاشمی به داستان تسلط کامل داشت پذیرفت که در دو نقش اصلی یعنی شاه و شبان بازی کند. علاوه بر او گلاب آدینه، جمشید لایق، محمد مطیع، محمدعلی کشاورز، احمد آقالو و سیاوش طهمورث هم در این سریال نقش آفرینی کردند. همچنین در این سریال دو نقش مهم گریم و طراحی صحنه و لباس هم برعهده عبدالله اسکندری و ایرج رامین فر بود و بابک بیات ساخت موسیقی را برعهده داشت.
البته درمیان عوامل تولید فیلم بخصوص داریوش فرهنگ و مسعود فروتن (کارگردان تلویزیونی) اختلاف‌هایی هم وجود داشت که به رسانه‌ها هم کشیده شد. مهدی هاشمی در گفت‌و‌گو با مجله فیلم گفت که داریوش فرهنگ به‌دلیل اختلاف با کارگردان تلویزیونی فرصت تمرین با بازیگران را نداشت و مجبور بود مدام سر کارهای فنی، دعوا و بحث کند و فروتن در شماره بعدی این مجله در جوابیه خود نوشت: «گروه تصویربرداری هر روز مجبور بود منتظر انجام تمرین‌های فی البداهه بازیگران باشد و بعد برای دکوپاژ تصمیم بگیرد.»
اما به جز اختلاف‌های داخلی در زمان پخش سریال هم مشکلاتی به وجود آمد که داریوش فرهنگ درباره آن گفته است: «ما سال ۶۰ با این فیلمنامه که در ۱۱ قسمت نوشته شده بود، به آقایان بهشتی و انوار مراجعه کردیم، که آنها هم این فیلمنامه را پسندیدند و بسرعت وارد فاز تولید و فیلمبرداری شدیم و فیلم آماده پخش شد، اما در این مرحله تلویزیون اجازه پخش به سلطان و شبان نداد. آقای بهشتی فیلم را خدمت امام(ره) بردند و نشان دادند و ایشان گفتند «خیلی خوب است و نشان بدهید.» و سلطان و شبان پخش شد و هیچ مشکلی هم به وجود نیامد.»