اسب تروای امریکا برای آسیای میانه

مهمت کانچی/ تحلیلگر ترکیه‌ای
بنفشه غلامی/ مترجم
14 آوریل 2021 با اعلام خروج نیروهای خارجی از افغانستان، فصل جدیدی در تاریخ این کشور گشوده شد. اما آنچه در 4 ماه پس از آن رخ داد، تبدیل به کابوسی برای جامعه بین‌المللی شد. در همین مدت کوتاه، طالبان که فقط مناطق روستایی این کشور را تحت کنترل داشتند، تلاش کردند و کنترل نقاط مرزی این کشور را در مرز با ایران، پاکستان و تاجیکستان به دست گرفتند. آنها طی ده روز گذشته نیز کنترل ولایت‌های زیادی را در دست گرفته‌اند و برای پرهیز از اشتباه‌های دهه 1990 مراقب آن هستند که مانند آن زمان ائتلافی علیه آنها شکل نگیرد.
اما به‌راستی چگونه سیاستگذاران امریکایی نتوانستند، توانایی طالبان در تحت فشار گذاشتن دولت افغانستان در این مدت کوتاه را پیش‌بینی کنند؟ آیا این واقعاً به‌دلیل بی‌کفایتی و آینده‌نگر نبودن امریکایی‌هاست؟ یا نه امریکا عمداً
در حال راندن یک اسب تروا در منطقه
آسیای میانه است؟
برای رسیدن به پاسخ این سؤالات باید نگاهی به اظهارات مقامات امریکایی از 6 تا 9 آگوست (4 روز آغازین سقوط ولایت‌ها) داشت. در حالی که امریکا قبلاً معتقد بود که دولت افغانستان با پشتیبانی هوایی امریکا می‌تواند تعادل نظامی را در زمین حفظ کند و طالبان را پای میز مذاکره بکشاند، لحن خود را ناگهان تغییرداد. نخست جان کربی، سخنگوی پنتاگون مدعی شد، طالبان در دوره ترامپ هم دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند و پیشروی آنها ربطی به دولت بایدن و تصمیمات آن ندارد.
او روز بعد نیز درباره احتمال پشتیبانی هوایی امریکا از دولت افغانستان گفت این حمایت محدود خواهد بود. اما آیا این تغییرات ناگهانی در لحن و گفتار امریکا، فقط از سر لفاظی برای پوشاندن سطوح خطر است؟ با توجه به خطرات خروج غیر مسئولانه امریکا از افغانستان به نظر نمی رسد این‌طور باشد.

خطرات ژئوپلیتیک یک خروج
افغانستان در 40 سال گذشته همواره تحت اشغال بوده است و همین منجر به حرکت بی‌پایان مهاجرت‌ها از آن شده است. افغانستان دارای 40 میلیون نفر جمعیت است. اما 2.8 میلیون نفر از شهروندان این کشور در پاکستان و به‌طور رسمی حدود 800 هزار نفر از آنان نیز در ایران به سر می‌برند. هرچند که برآورد می‌شود جمعیت افغان‌هایی که بدون مجوز در ایران هستند به 3 میلیون نفر هم برسد. بر همین اساس در ترکیه نیز بین 200 تا 500 هزار مهاجر افغان حضور دارند.
60 درصد جمعیت افغانستان را گروه‌های مذهبی و قومی تشکیل می‌دهند که از اساس دارای اختلاف نظرهایی با طالبان هستند. از همین‌رو و بویژه با توجه به اینکه 43 درصد جمعیت این کشور را کودکان زیر 15 سال تشکیل می‌دهند، تصور می‌شود، موج مهاجرت‌ها از این کشور ادامه داشته باشد.
این در حالی است که اگر به‌دلیل بحران اخیر موج بزرگ مهاجرتی به راه افتد، این بار مهاجران افغان در شرایط کرونایی این روزها، به سمت مناطقی جدید خواهند رفت و احتمالاً راهی اروپا و استرالیا و جمهوری‌های آسیای مرکزی خواهند شد. هر چند به سختی می‌توان درباره تعداد مهاجران آتی افغانستان گمانه‌زنی کرد اما برآورد می‌شود، اگر این روند ادامه داشته باشد، کشورهای میزبان دچار مشکلاتی
خواهند شد.
اما خطر برای جهان منحصر به موج آوارگان افغان نمی‌شود. خطر بزرگتر این است: با ادامه یافتن پیشروی‌های پایان‌ناپذیر طالبان، انواع سلاح‌های سبک و سنگین و همچنین خودروهای نظامی که زمانی امریکا و کشورهای عضو ائتلاف وارد افغانستان کرده بودند، به دست نیروهای طالبان افتاده است. تعداد این سلاح‌ها آنقدر زیاد است که بیش از نیازهای طالبان خواهد بود. از همین‌رو اصلاً بعید نیست که بخشی از این غنایم نصیب گروه‌های وابسته به داعش و القاعده در فیلیپین، تایلند، ازبکستان، تاجیکستان، شمال و شاخ آفریقا، خاورمیانه و حتی گروه‌های معاند با روسیه و چین شود.
اینها در حالی است که امریکا هنگام ترک افغانستان اعلام کرد این کشور دیگر تهدیدی تروریستی برای امریکا نیست و بنابراین از آن خارج می‌شود. شاید اما آیا تهدیدی برای مناطقی که برشمردیم نیز نخواهد بود؟ به نظر می‌رسد امریکا که در 20 سال گذشته بیش از یک تریلیون دلار خرج افغانستان کرده، اکنون می‌خواهد بار این هزینه را به دوش چین و روسیه بگذارد.
 واشنگتن با تحمیل این هزینه به رقبای خود یک اسب تروا را مقابل دروازه‌های آنان کار گذاشت. اسبی که آنها را از نظر مالی و امنیتی مشغول خود خواهد کرد. اگر مهاجرت‌ها به سمت ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان ادامه یابد، بی‌ثباتی در این کشورها که همین الان هم بر سر منابع آب با یکدیگر درگیر هستند، بیشتر می‌شود و سپس با تهدید امنیت غذایی و آبی، خطر تروریسم از جاده آهنی ابریشم تا اروپا افزایش می‌یابد.

راه نجات چیست؟
وضعیت افغانستان نابسامان است. اما هنوز تا حدودی، ولو اندک راه‌هایی برای مقابله با پیامدهای این بحران وجود دارد. تنها راه نجات برای خلاصی از این وضعیت، تشکیل ائتلافی منطقه‌ای برای پرکردن خلأ خروج امریکا و ناتو از افغانستان است. ائتلافی نه تنها نظامی که اقتصادی و بشردوستانه باشد. با توجه به اینکه امریکا عمداً جهان را با چنین بحرانی مواجه ساخته است، باید سریع‌تر چنین ائتلافی را تشکیل داد. زیرا هرگونه اقدامی که پس از استیلای طالبان بر افغانستان صورت گیرد، دیر خواهد بود و عواقب آن بیش از 100 کشور را گرفتار می‌کند.
منبع: Anadolu Agency