العقد الفرید، متنی درخدمت تحریف تاریخ کربلا

 اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
از جمله کسانی از متقدمین که به تاریخ عاشورا پرداخته و پیرامون این روز تاریخی و حوادث قبل و بعد آن گزارشگری کرده «احمد بن محمد ابن عبد ربِّه» (246-328ق) ادیب ومورخ عرب زبان اندلسی، از اهالی قرطبه است. وی حادثه کربلا را در کتاب مشهور خود «العقدالفرید» آورده. کتابی در تاریخ، اخبار و حکایات که گزارش‌های آن در ارتباط با تاریخ اندلس حائز اهمیت زیادی است، زیرا برخی را خود مؤلف شاهد آنها بوده و برخی از حوادث دیگر به‌دلیل آنکه منابع آن دوره از دست رفته، اطلاعاتی منحصربه ‌فرد پیرامون تاریخ حضور اسلام درغرب می‌باشد. این کتاب از جایگاه ادبی نیز برخوردار بوده و به عنوان اثری ادبی از سوی مراکز آموزشی عرب زبان مورد توجه است. به گونه‌ای که مجموعه‌های بزرگ ادبی که پس از العقد الفرید پدید آمده‌اند، عموماً از این کتاب فراوان بهره برده‌اند. این به موازات شهرت کم نظیر خود هموار منتقدان سرسختی نیز داشته است. قلفاظ شاعر معاصر ابن عبد ربه با طعنه نامگذاری کتاب وی به العقد الفرید (سینه ریز بی‌مانند) را مورد ریشخند قرار ‌داده و آن را «حبل التّوم» (رشته سیربدبو) ‌نامیده است. العقد الفرید به تقلید از «عیون الاخبار» تألیف ابن قتیبه نگارش یافته و مندرجات و ترتیب و عناوین ابواب آن آشکارا برگرفته از کتاب ابن قتیبه است. هدف از نگارش این به گفته مؤلف در سرآغاز کتاب آن بوده‌ که؛ «مجموعه‌ای از معارف و آداب مشرق زمین را در اختیار نسل جوان مغرب زمین قرار دهد.» این کتاب در عین حال شامل بخش‌هایی مربوط به تاریخ اندلس و شاعران اندلسی نیز می‌باشد. تألیف العقد الفرید زمانی بسیار به‌طول انجامیده و پیوسته مطالب و مندرجات بخش‌های تنظیم یافته آن مورد افزایش و کاهش و بازنویسی قرار داشته است.
ابن عبد ربه، همانند ابن قتیبه، سر آن داشته‌ تا کتابش از گزند کهنگی در امان ماند و عامه مردم از آن بهره‌مند شوند و در سفر و حضر آن را فرو نگذارند، از این رو به مختصرنویسی روی آورده و اسناد روایات و حکایات خود را حذف کرده است. همچنین در همین جهت از نقل برخی موضوعات تاریخی که از اهمیت زیادی داشته دوری جسته و در عوض از آوردن داستان‌های مورد پسند عموم، حتی شوخی‌های زننده و تعبیرات مستهجن ابایی نداشته‌است.
ابن عبد ربّه دارای شخصیتی ضد شیعی بوده و شیعیان را رافضی دانسته و به آنان تهمت‌ها و بدگویی‌های زیادی روا داشته است. وی در کتاب خود العقد الفرید ضمن بیان حوادث سال 61 هجری قمری به حادثه کربلا پرداخته و به شیوه کوتاه‌نویسی 10 صفحه از کتاب خود را بیشتر به این واقعه تاریخ‌ساز اختصاص نداده و کمترین اشاره‌ای نیز به جزئیات نکرده و تقریباً به اطلاعات دایرةالمعارفی بسنده کرده است. اما دربخش معرفی عقاید شیعیان شبهات و اتهامات بسیاری را مطرح و نقل کرده است، تا آنجا که شیعیان را یهود امت نامیده که مسلمانان آنان را دشمن می‌پندارند.
او روایت خود از حادثه کربلا را از مقتل «قاسم بن سلام هروی» با واسطه «علی بن عبدالعزیز» نقل کرده که این مقتل امروز در دست نمی‌باشد.
نکته قابل توجه در کتاب «العقد الفرید» ابن ‏عبد ربّه اینکه وی از اخبار مورخان و مقتل‌نویسانی بهره برده است که ثقه نبوده و اغلب گمنام‌اند. وی گزارش خود از حادثه کربلا را از مقتل قاسم بن سلام هروی که به واسطه شخصی به نام علی بن عبدالعزیز نقل کرده است. سپس از افرادی همانند زبیر بن بکار، ضحاک بن عثمان خزاعی و حسن بصری اخباری را آورده است. از جمله گزارش‌های خلاف ابن عبد ربّه که از قاسم بن سلام نقل کرده، جریان دیدار امام حسین(ع) با عبدالله‏ بن مطیع در راه مکه است. وقتی که وی از حضرت سؤال می‌کند کجا می‌روی؟ آن حضرت می‌فرماید: «به عراق، چون از سوی آنان بیش از یک‌بار برایم نامه (دعوت) آمده است»! در حالی که دعوت عراقیان، چند روز پس از اقامت حضرت در مکه بوده است.