
غرفه زنان سیستان و بلوچستان شلوغترین غرفه نمایشگاه «ایران عزیز»
چشمنواز مثل سوزندوزی نورجهان
یوسف حیدری/غرفه زنان سیستان و بلوچستان شلوغتر از بقیه غرفهها است. برق هنر سوزندوزی از چند متری چشمها را خیره میکند. زن لباس محلی به تن کرده و با حرارت از هنر زنان و دختران بومی برای مردم میگوید. کمی آن طرفتر هنرمندی از این دیار قیچک به دست میگیرد و روح را مینوازد. دختر جوانی در غرفه مشغول چیدمان شالها و روسریهای سوزندوزی شده میشود و زیر لب ترانه بلوچی را زمزمه میکند.
میگوید خیلی از زنان و دختران سیستان و بلوچستان وقتی مشغول سوزندوزی میشوند ترانههای محلی را زمزمه میکنند.
مردم ســـــــــــــــؤالات زیادی درباره نوع سوزندوزی و جنس آنها دارند. زن «پلیوار» گلدوزی شده را در دست میگیرد و توضیح میدهد. نور آینههای کوچک کار شده روی لباس چشمها را خیره میکند. زنی بدون اینکه قیمت بپرسد میگوید این را میخواهم و اجازه بدهید خودم مبلغی را که دوست دارم بپردازم.
نورجهان عینکش را روی صورتش جابهجا میکند و میگوید: «سوزندوزی آنقدر سخت است که دیگر سویی برای چشم نمیماند. باید مراقب باشیم نخ از همه روزنهها عبور کند.» زخم کف پایش را نشان میدهد و میگوید چند روز است که در این نمایشگاه سرپا هستم و جواب مشتریها را میدهم: «البته خدا را شکر که مردم به این هنر اصیل زنان بلوچ اینقدر علاقه دارند. دختران ما از هفت سالگی سوزندوزی را یاد میگیرند. الان همه دخترها و نوههای ما سوزندوزی میکنند. این هنر نسل به نسل منتقل میشود. خیلی از زنان و دختران با همین هنر روی پای خودشان میایستند و هزینههای زندگی یک خانواده را تأمین میکنند. این دختر را ببین! نگاه به جثه کوچکش نکن. 200 زن و دختر زیر دست او کار میکنند و این دختر محصولاتشان را در جشنوارههای مختلف میفروشد.»
نورجهان روسری قرمز رنگی را باز میکند تا هنر سوزندوزی روی آن را نشانم بدهد. میگوید: «خیلی از مردم شاید با هنر سوزندوزی آشنا نباشند ولی وقتی در این جشنوارهها و نمایشگاهها این هنر را از نزدیک میبینند با اشتیاق خرید میکنند. این شال را ببین! بافتههای ریزی دارد که باید همه آن سوزندوزی شود. این روسری با قلاب سوزندوزی شده و آن یکی هم با چرخ. خیلی از ما بعد از مدتی ضعف بینایی و کمردرد میگیریم. به هرحال خیلی از خانوادهها با همین سوزندوزی امرار معاش میکنند. متأسفانه برای مردان فرصت شغلی زیادی نیست و زنان با همین سوزندوزی هزینههای زندگی را تأمین میکنند. سالهای قبل که برق نبود زیر نور فانوس تا نیمهشب سوزندوزی میکردیم. این پارچه را میبینی؟ گراف دوزی شده و این سوزندوزی از بقیه راحتتر است. قیمت این کار 350 هزار تومان است و خیلی هم طرفدار دارد. هنر سوزندوزی در جهیزیه همه عروسهای ما دیده میشود که اغلب خودشان میدوزند. معمولاً این کارها را گروهی انجام میدهیم و در نمایشگاههای مختلف میفروشیم. سفر از سیستان و بلوچستان به تهران برای ما خیلی سخت است اما باید در نمایشگاهها حاضر باشیم تا بتوانیم محصولاتی را که زنان روستایی میبافند بفروشیم. خیلی از این زنان نانآور خانه هستند و با همین هنر سوزندوزی کسب درآمد میکنند. این هنر مشتری خارجی هم دارد و به ما سفارش کار میدهند. خیلی از توریستها هم وقتی سوزندوزیهای زنان ما را میبینند بهعنوان سوغاتی میخرند. هنر سوزندوزی سیستان و بلوچستان چند سالی است که شهرت جهانی پیدا کرده است.»
آهنگ بلـــــــــــــوچی از بلندگوهای محل برگزاری جشنــــــــــواره «ایران عزیز» پخش میشود. آفتاب غروب میکند و جمعیت بازدیدکننده از نمایشگاه لحظه به لحظه بیشتر میشود. افسانه در غرفه سیستان و بلوچستان پارچههای سوزندوزی شده را روی هم میچیند. میگوید 200 زن سوزندوز در کارگاهی که برپا کرده کار میکنند و این بخشی از هنر دست آنها است. 24 سال دارد و مثل خیلی از دختران سیستانی و بلوچستانی از هفت سالگی سوزندوزی میکند. همه چیز برای او از حضور دندانپزشکان جهادی در شهر بزمان آغاز شد: «بزمان در 100 کیلومتری ایرانشهر قرار دارد و مردم آن در محرومیت زندگی میکنند. چند سال قبل وقتی این گروه جهادی به شهر ما آمدند بهعنوان دستیار کنار آنها بودم. بعد از چند مدت وقتی که میخواستند به تهران برگردند گفتند دوست داریم از شهر شما سوغاتی ببریم. گفتم سوغات ما سوزندوزی است. تصمیم گرفتم برایشان چند دستبند سوزندوزی کنم و روز خداحافظی به هرکدام از آنها یک دستنبد سوزندوزی شده دادم. یکی از آنها که همسرش خارج از کشور درس میخواند با دیدن دستبند از من خواست چند تا از اینها درست کنم و برایش بفرستم. به این ترتیب هر روز سفارشها بیشتر میشد. مدتی بعد هم در نمایشگاهی که توسط خیرین در تهران برپا شده بود حاضرشدم و پارچههای سوزندوزی شده را برای فروش آوردم که همان روزهای اول همه آنها به فروش رفت. همین استقبال انگیزه زیادی به من داد. وقتی برگشتم یکی از اتاقهای خانه را خالی کردم و با کمک خواهرها و دوستانم کارگاه کوچکی راه انداختیم. حالا این کارگاه را گسترش دادهام و امروز 200 زن و دختر در این کارگاه کار میکنند. مواد اولیه را از ایرانشهر تهیه میکنم و برایشان میبرم و آنها هم محصولاتشان را به من میدهند تا در نمایشگاههای مختلف بفروشم.»
او میگوید: «این پنجمین نمایشگاهی است که شرکت میکنم و از نزدیک دیدهام که چقدر مردم نقاط مختلف ایران به هنر سوزندوزی زنان دیار ما علاقه دارند. در همه نمایشگاهها با لباس محلی حاضر میشوم و برای کسانی که دوست دارند از فرهنگ و هنر قوم سیستان و بلوچستان بیشتر بدانند توضیح میدهم. هنر سوزندوزی نسلبهنسل و سینهبهسینه به ما رسیده و ما هم باید به دختران نسل آینده بیاموزیم و تنها خواسته ما این است که مسئولان از این هنر ایرانی حمایت کنند تا زنان و دختران بیشتری بتوانند جذب بازار کار شوند.»

از سفالگری تا بادبادک بازی کودکان در حاشیه دریاچه
دستهای کوچکی که عاشق ساختن هستند
مریم طالشی/ اجسام کوچک سفالین کنار هم چیده شدهاند و شبیه بقایای تازه کشف شده از یک دخمه تاریخی به نظر میرسند. کاسهها و قوریهای کج و معوج شبیه سفالینههای قدیمیاند که اثر فرسایش سالهای طولانی آنها را از ریخت انداخته اما به ارزششان افزوده است. این دستسازهای کوچک اما قدمتشان فقط چند روز است و آفرینندگانشان کودکانی هستند که ساختن را دوست دارند و آنچه میسازند حاصل ذهنهای زیبا و خلاقشان است و از اینرو ارزشی بسیار دارد.دختربچه پنج شش ساله دست مادر را میکشد و او را به سمت غرفه کودک و نوجوان میبرد؛ همانجایی که دو پسر همسن و سال خودش مشغول تماشای سفالهای ساخته شده به دست بچههای دیگر هستند و احتمالاً قرار است خودشان مشغول ساختن آنچه در ذهن دارند شوند تا اثرشان کنار بقیه سفالها قرار داده شود و شرکتکننده کوچک دیگری در این نمایشگاه خودمانی باشند.
مجید سیف، معاون مالی و اداری منطقه 6 سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران که مسئول غرفه کودک و نوجوان است، درباره فعالیت این غرفه توضیح میدهد: «همانطور که میبینید ما اینجا کار سفال انجام میدهیم. چرخ سفال داریم به اضافه گل و سفال دست که بچهها با آن کار میکنند. البته بچههایی که اینجا میآیند، بیشتر با کمک پدر و مادرانشان کار میکنند و خدماتی هم که ما ارائه میدهیم کاملاً رایگان است. آن طرف هم بچهها با ماشین کنترلی بازی میکنند. غرفه مثلآباد هم داریم که برای آموزش ضربالمثل به کودکان است. درست مثل همین غرفه کودک و نوجوان یکی دیگر هم داریم که قرینه همین غرفه است و اگر بچهها به این غرفه نرسیدند، میتوانند از آن استفاده کنند و همین خدمات را ارائه میدهد. استقبال بچهها از این برنامههای آموزشی سرگرمکنندهای که برایشان تدارک دیدهایم خیلی خوب بوده خصوصاً روزهای تعطیل. روزهای وسط هفته هم از ساعت 6 به بعد خیلی شلوغ میشود و بچهها مراجعه میکنند. روزهای تعطیل تا 12 شب هم ممکن است برنامه طول بکشد و این بستگی به استقبال بچهها دارد. بیشتر بچههایی که اینجا مراجعه میکنند اولینبار است که با سفال سر و کار دارند و برایشان خیلی جالب است. همینجا سفالگری یاد میگیرند و شروع میکنند به ساختن اشیای سفالی کوچک. بعضیها سفالهای دستسازشان را با خودشان میبرند و برخی میگذارند همینجا باشد. بعضی هم کارها را میگذارند تا خشک شود و دوباره برگردند و آنها را با گواش رنگ کنند. حتی بعضی بچهها با پدربزرگهایشان آمدهاند و پدربزرگها هم علاقهمند شدهاند و کار کردهاند چون بیشتر آدمها گلبازی را دوست دارند. این کار برای بچهها لذتبخش است چون عموماً در خانه، پدر و مادر شاید اجازه گلبازی به بچهها نمیدهند. ما هم برای این کار گل رس تهیه کردهایم و گل معمولی نیست. قدمت سفال ما بسیار زیاد است و بیشتر نام همدان را با سفال میشناسیم. پس سفالگری ریشه در فرهنگ کهن ما دارد و با زندگی مردم ما عجین است.»سیف ادامه میدهد: «اگر مدارس طبیعت تشریف برده باشید، میبینید که در این مدارس به بچهها اجازه داده میشود به خاک و گل دست بزنند و با گیاهان بازی کنند و با آن اخت بگیرند. کاری که ما اینجا برای بچهها تدارک دیدهایم هم همین طور است. بچهها به گل دست میزنند و با آن بازی میکنند و به آن شکل میدهند و چیزی را خلق میکنند که این برایشان جذاب است. حتی پدر و مادرها هم که اینجا میآیند دوست دارند یک چیزی با دستشان بسازند. اینکه چیزی را با دست خودمان بسازیم خیلی لذتبخش است. بعضی بچهها شاید تا یک ساعت همینجا با سفالگری سرگرم هستند. حتی برخی بچهها که با افراد ارتباط برقرار نمیکنند، به کار سفال علاقه نشان میدهند و ما تشویقشان میکنیم و حال خیلی خوبی پیدا میکنند تا جایی که ممکن است دو تا سه ساعت همینجا بمانند و مشغول باشند. همانطور که گفتم هر کسی دلش خواست میتواند سفال دستسازش را با خودش ببرد یا اینکه آن را اینجا بگذارد تا بقیه بتوانند هنر دستش را ببینند. بچهها برایشان جالب است که اثرشان جلوی چشم دیگران به نمایش گذاشته شود. با افتخار میگویند این را ما ساختهایم.»
دختر کوچولو با بلوز و شلوار صورتی مشغول چیدن کارتهای مربع شکلی است که اشکالی روی آن نقاشی شدهاند؛ اشکال سادهای که کودک میتواند به راحتی آنها را تشخیص دهد. مثلاً طرح یک جوجه یا آدم یا یک دست. دختر بچه طرح جوجه را پیدا کرده و دارد بین بقیه کارتها دنبال طرحی دیگر میگردد تا به جمله همان ضربالمثل دلخواهش برسد.
افسانه زادهحسین، مسئول غرفه در این باره توضیح میدهد: «ما اینجا درغرفه مثلستان هستیم. بچهها میآیند اینجا و اگر خودشان ضربالمثل بلد باشند که با همین اشکالی که ما داریم آن را درست میکنند و ضربالمثلها را به وسیله کارتها می چینند و به آن معنا و مفهومی که میخواهند، میرسند. اگر هم ضربالمثل بلد نباشند، ما کمکشان میکنیم و یکی دو تا ضربالمثل بهشان یاد میدهیم و بعد آن را با اشکال درست میکنند و با دست پر از اینجا میروند. این کار برایشان حالت آموزشی دارد و علاوه بر آن سرگرمی و بازی هم هست. استقبال بچهها هم خیلی خوب بوده و علاقه نشان میدهند. بچهها باید خودشان اشکال را از میان کارتهای موجود پیدا کنند مثلاً ما به آنها ضربالمثل «دهانت بوی شیر میدهد» را میگوییم و کودک خودش باید شکل دهان و بینی و شیشه شیر را پیدا کند و کنار هم بچیند. یا مثلاً ضربالمثل «جوجه را آخر پاییز میشمرند» که آن هم به همین ترتیب باید شکلها را کنار هم بچیند تا به ضربالمثل مورد نظر برسد.»
بادبادکهای رنگی به هوا میروند و بچهها میدوند و نخ بادبادکها را میکشند و پرندههای رنگی در باد تکان میخورند و به پرواز درمیآیند. آنها که مشغول تماشا هستند بعد ازمدتی هوس میکنند بادبادکی بگیرند و شانسشان را امتحان کنند. کدام یکی بالاتر میرود؟سودابه دلیری، کارشناس ارشد فرهنگسرای گلستان (واحد فرهنگی که مسئول ثبتنام مسابقه بادبادکها است) سرش شلوغ است. بچهها دورهاش کردهاند و او دارد یکی یکی اسمشان را در لیستی که در دست دارد، مینویسد. او میگوید: «بچههایی که علاقهمند به شرکت در مسابقه بادبادک هستند میآیند پیش ما ثبتنام میکنند. ما سال تولدشان را میپرسیم برای آنکه بدانیم چه رده سنی هستند که به این کار علاقه دارند. بعد میپرسیم مال کدام محل هستند و جالب است که نه تنها از تهران بلکه از خارج تهران هم مخاطب داریم و بچهها به این برنامه علاقه نشان میدهند. یک کارت از آنها میگیریم و بادبادکها را به صورت امانی تحویلشان میدهیم و بچهها میروند بازی میکنند و حدود نیم ساعت دیگر میآیند و بادبادکها را تحویل میدهند و کارتهایشان را میگیرند. در آخر هم چون مسابقه است، هرکس بتواند بادبادک را بالاتر ببرد، میتواند گردونهای را که به این منظور تدارک دیدهایم تکان دهد و یک جایزه از آن بردارد.»
پسربچهای پیروزمندانه برای زنی که به نظرش مادرش است دست تکان میدهد و در همان حال حواسش هست که بادبادک از کنترلش خارج نشود. بادبادک سبز و آبی او یک سر و گردن بالاتر از بقیه بادبادکها ایستاده است. او یک بادبادکباز است.