
سمیه گنجی، نویسنده و پژوهشگر حوزه دفاع مقدس در گفتوگو با «ایران»:
نوآوری و دوری از شعارزدگی ادبیات پایداری را مردمی می کند
مرجان قندی
خبرنگار
بیش از چهل و دو سال از آغاز جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران میگذرد؛ جنگی که بهعنوان طولانیترین جنگ کلاسیک قرن بیستم شناخته شده است. این جنگ با تمام نازیباییها و وجه غیرانسانی اش، الهام بخش خلق آثاری زیبا در حوزه ادبیات و فرهنگ پایداری شده است. البته با اینکه تلاشهای گوناگون و ارزشمندی برای ثبت ابعاد مختلف این رویداد عظیم در قالبهای ادبی، هنری و پژوهشی انجام گرفته، کماکان حجم بسیاری از موضوعات و اتفاقات این حماسه ملی مغفول واقع شده است. یکی از موضوعاتی که تاکنون کمتر به آن پرداخته شده، موضوع تشکیل مجموعه «راویان جنگ» در دفتر سیاسی سپاه پاسداران است. راویانی که در طول 8 سال جنگ تحمیلی با وجود کمبود نیرو، امکانات محدود و سایر دشواریها، هزاران گزارش مستند و مهم از جبهههای نبرد را ثبت و ضبط کردهاند و همین مجموعه کوچک، 17 شهید را در جبهههای نبرد تقدیم اسلام کرد که در مقایسه با آمار شهدای دیگر ردهها، درصد قابل توجهی دارد. اما تا مدتها بعد از جنگ، در مورد این شهدای تاریخنگار و راوی، کار مکتوب و ماندگاری انجام نشد و آنان همچنان ناشناخته باقی مانده بودند تا اینکه سال 1388، گروه مطالعات اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، درصدد تهیه و تدوین بخشی از زندگینامه این شهدای والامقام برآمد و قرار شد زندگینامه شهدای راوی در قالب مجموعه کتابهای «راوی نبرد» روایت و منتشر شود. سمیه گنجی متولد 1361 ازجمله نویسندگان نوقلم در حوزه پایداری است که تألیف دو کتاب «به شرط بهشت» روایت زندگی شهید سید محمد (سعید) امیری مقدم و «خانه بیست و ششم» روایت زندگینامه شهید مجید صادقینژاد از مجموعه کتابهای «راوی نبرد» را بر عهده داشته است. او دانش آموخته رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه علامه طباطبایی است و مدرک کارشناسی ارشد خود را در این رشته اخذ کرده است. گنجی کار در حوزه ادبیات و مطالعات دفاع مقدس را با ویراستاری تعدادی از کتب مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس آغاز کرد. اولین کتاب او، «جای همه آرزوهایم» زندگینامه داستانی شهید لشکر فاطمیون، نعمتالله نجفی است که سال 1398 در مؤسسه انتشارات روایت فتح منتشر شد. او سال هاست بهعنوان پژوهشگر در گروه ادبیات انقلاب اسلامی فرهنگستان زبان و ادب فارسی فعالیت میکند. با گنجی پیرامون آثار و فعالیتهایش به گفتوگو نشستیم که حاصل آن را در ادامه میخوانید.
چطور شد با حوزه دفاع مقدس آشنا شدید و درباره وقایع آن کتاب نوشتید؟
برای ما دهه شصتیها خیلی سخت است که بگوییم چطور و کی با حوزه دفاع مقدس آشنا شدیم. مثلاً من بچه بودم که اولین گروه آزادگان جنگ تحمیلی به ایران برگشتند، با اینکه فکر میکنم 9 - 8 ساله بودم ولی همه چیز را خوب از آن روزها به خاطر دارم. بزرگتر که شدم کتاب داستانهای دفاع مقدس توجهام را جلب کرد. بعدها هم مشتری ثابت کتابهای روایت فتح شدم که بازارش در سالهای دهه ۸۰ خیلی داغ بود. البته فیلمهای سینمایی ساختهشده آنسالها هم تأثیر بسیار زیادی در جذب من به سمت رویدادهای دفاع مقدس داشت. بعد از فارغالتحصیلیام از دانشگاه اتفاق خوبی برایم افتاد که آن هم کار کردن بهعنوان ویراستار در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس بود. آنجا دیگر با واقعیتهای جنگ آشنا شدم، بدون نقاب و داستان.
چه شد که تصمیم گرفتید درباره شهید امیری مقدم و صادقینژاد بنویسید؟
سال 93 وقتی به گروه جامعهمحور مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس مراجعه و اعلام کردم که دوست دارم در حوزه زندگینامه شهدا بنویسم، مقدار زیادی کاغذ از مصاحبههایی که پیاده و تایپ شده بود، در مقابلم گذاشتند و گفتند بسمالله ویراستاری این کار با شما. به آقای نیازی، مدیر وقت گروه جامعهمحور مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس مراجعه کردم و به ایشان گفتم که دوست دارم همزمان با ویرایش در حوزه نویسندگی هم فعال باشم. ایشان هم به من اعتماد کردند و نوشتن زندگینامه این دو شهید را به من سپردند.
یعنی فرایند جمعآوری اطلاعات، مصاحبهها و تدوین اسناد و مدارک قبلاً انجام شده بود؟
بله پیش از اینکه کار دست من سپرده شود، آقای زمانی زحمت گرفتن مصاحبه از خانواده دو شهید و بعضی از دوستان و همکاران شهید را تقبل کرده بودند. من چند مصاحبه دیگر انجام دادم و برخی مصاحبهها را با مراجعه به افراد کامل کردم. بخشی از کتاب مربوط به دفترچههایی است که شهدا در زمان راویگری نوشته بودند و درواقع گزارش ساعت به ساعت حضورشان کنار فرماندهان بود. آن دفترچهها را تا جایی که میشد گویاسازی کردم، در مواردی پانویسهایی افزودم و سپس عملیاتی که دفترچه مربوط به آن بود را برمبنای محتویات دفترچه و دستنوشته و گزارشهای شهید در دفترچه روایت کردم.
راجع به محتوای دو اثر «به شرط بهشت» و «خانه بیست و ششم» توضیح مختصری بفرمایید؟
این کتابها درباره زندگینامه شهیدان امیری مقدم و صادقینژاد است که از شهدای راوی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس هستند. راویها، در زمان جنگ به رزمندگانی اطلاق میشد که همه جا کنار فرماندهان یگانها حضور داشتند و مسئولیت ثبت و ضبط همه وقایع به عهده آنها بود. در طول جنگ ۱۷ نفر از این راویها شهید شدند. تعدادی از این راویها از دانشآموزان مدرسه مفید بودند. این دو شهید هم هردو شاگرد دوره پنجم مدرسه مفید بودند. یعنی اولین حلقه رابط بین این دو شهید، مدرسه مفید بود. بنابراین کار را با جداکردن خاطرات مشترک دوستان هر دو شهید شروع کردم. خاطرات را به عناوینی مثل خاطرات مدرسه، خاطرات منطقه، اردوها، دورهها، راوی گری و... دستهبندی کردم. سپس به دستهبندی خاطرات مربوط به خانواده هر دو شهید پرداختم؛ تولد، نوجوانی، تحصیل در مدرسه و جبهه. اما این قالب مرا راضی نمیکرد. آنچه در ذهنم از زندگینامه شهید داشتم، کتابی بود که در پایانش خواننده بتواند شخصیت شهید را با همه ویژگیها و خلقیات بشناسد. بنابراین تصمیم گرفتم قالب کار و همچنین فصل بندیها را تغییر دهم. در ساختار جدید، هر راوی قصه خودش با شهید را از ابتدای آشنایی تا شهادت تعریف میکرد. به این ترتیب میشد تا حدی، شهید را در همه حیطهها بهعنوان فرزند، برادر، دوست، همرزم، فرمانده، رزمنده و راوی تعریف کرد. همانطور که گفتم این دو شهید در مقطعی بهعنوان راوی در جبهه حضور داشتند. از اینرو افزون بر خاطرات دوستان و خانواده و همرزمان، بخشی از کتابها را به نقل و بررسی یادداشتهای این دو شهید در قالب دفترچههای راوی و نیز گزارشهای عملیات اختصاص دادم. در این دو بخش که با عنوان «به روایت اسناد» ارائه میشود، به شرح اتفاقات یک عملیات، در یگانی که این شهدا در آنجا خدمت میکردند، پرداختم. پس از آماده شدن کتاب، از آنجا که حجم صفحات، بسیار بیشتر از پیشبینی ما شد، با نظر مساعد آقای قاضی مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، تصمیم گرفتیم زندگی هر شهید در کتابی مجزا منتشر شود؛ یعنی کتاب خاطرات شهیدصادقینژاد با عنوان «خانه بیست وششم» و کتاب خاطرات شهید امیری مقدم با عنوان «به شرط بهشت».
از حس و حالتان هنگام نگارش این دو کتاب و انگیزه و هدفتان بگویید.
نوشتن از شهدا برای من غذای روح است. حالا چه زندگینامه باشد چه اثر پژوهشی در حوزه دفاع مقدس و جریان مقاومت معاصر، چه دلنوشته و... همیشه فکر میکردم بهعنوان یک خانم نمیتوانم در جبههها بجنگم و اسلحه دست بگیرم اما کاری که از من بر میآید قلم به دست گرفتن و نوشتن است. هدف خیلی مهم من که در مقدمه هر سه کتابم درباره آن نوشتهام هم این است که ذرهای از دغدغههای رهبر معظم انقلاب، آیتالله خامنهای، در حوزه ثبت و ضبط حوادث جنگ و احوال شهدا را کاسته باشم.
استقبال مخاطبان از کتابها را چگونه دیدید؟
این کتابها چون در دوران اوج کرونا منتشر شد، فرصت نشد تا برای معرفی آنها مراسم رونمایی خاصی گرفته شود، اما با همان تک روایتها که گاهی در فضای مجازی در صفحه شخصیام منتشر میکنم بازخوردهای عجیبی میگیرم. تعدادی پیام میدهند و از حس و حالشان مینویسند، بعضی از ارتباط برقرار کردن با شهید مینویسند و... در کل بازخورد جالبی که اخیراً گرفتم مربوط میشد به تهیهکننده کتاب صوتی «به شرط بهشت». ایشان در مراسم رونمایی کتابها به من گفتند کتاب در مقایسه با کتابهای دیگر از کلیشهها فاصله گرفته و روایتها واقعی و جذابند.
قبل از این دو کتاب در حوزه مدافعان حرم کتابی نوشته بودید، «به شرط بهشت» و «خانه بیست و ششم» اولین تجربه شما در حوزه دفاع مقدس میشود؟
بله، کتاب «تو جای همه آرزوهایم» که روایت زندگینامه شهید مدافع حرم نعمتالله نجفی از شهدای لشکر فاطمیون است توسط نشر روایت فتح منتشر شد که اولین اثرم در حوزه پایداری است. «به شرط بهشت» و «خانه بیست و ششم» هم به ترتیب اثر دوم و سومم هستند که تقریباً هر سه کتاب همزمان و در یک بازه زمانی منتشر شدند.
به نظر میآید کتابهایی که در مورد شهدا نوشته میشود وقتی از حالت کلیشهای خارج میشود با استقبال بیشتر مخاطبان همراه است، راهکار شما برای رها شدن از این کلیشه ها چیست؟
من تلاش کردهام تا نشان دهم شهید یکی از مردمان جامعه ما بوده است با همان دغدغهها، همان چالشها، همان آرزوها و امیدها. سعی کردم کمی از قاب رزمنده نماز شب خوان و دائمالذکر بودن فاصله بگیرم و شیطنتها، بازیها و حتی دعواهای این جوانها را روایت کنم. البته این به معنی این نیست که جوانهای رزمنده به شرعیات مقید نبودند، اصلاً اینطور نیست. اما آنچه از بروبچههای جوان آن سالها شهید ساخت، ابعاد مختلفی دارد که باید بجا و بدرستی به آن پرداخت تا کتابها از حالت کلیشهای خارج شوند و برای نسل جوان جذابیت داشته باشند.
در حال حاضر یک راوی یا مورخ چقدر به اسناد و منابع مورد نیاز دسترسی دارد و چه موانعی پیش پای کسی است که میخواهد به این منابع دسترسی پیدا کند؟
ببینید اسناد موجود نه آنقدر غیرقابل دسترساند که کلاً ناامید شویم نه آنقدر دم دست که بتوانیم بسرعت مطالعه کنیم.همت بلند میخواهد و انگیزه قوی. بخشی از اسناد در اختیار نهادهای خاص است که خوب است راحتتر در اختیار محققان قرار بگیرد، البته با حفظ موازین حقوقی خاص اسناد. برخی اسناد هم باید احصا شود؛ پدران و مادران شهید، رزمندگان و یادگاران دفاع مقدس بسیاری هستند که تا هنوز فرصت هست و حافظهها یارای نگهداری خاطرات را دارند، باید همت کرد و خاطرات و تجربههای آنها را ضبط و ثبت کرد.
به نظر شما مشکل حال حاضر و پیش روی ترویج فرهنگ دفاع مقدس که فرهنگ ایثار و شهادت است، در جامعه ما چیست؟ آیا این فرهنگ در جامعه بهدرستی نهادینه نشده است؟
قطعاً اگر درست نهادینه میشد الان این همه نگرانی وجود نداشت. سالهای بعد از فروکش کردن آتش جنگ، ایران درگیر جنگ سخت اقتصادی و تحریم و... بود و این مسائل باعث شد تا از خیلی از مقولههای فرهنگی غفلت شود. برخی اتفاقها مثل تشییع حاج قاسم نشان داد که در کنج جان مردم هنوز این جانبازی و فداکاری و شهادت اعتبار دارد و ارزشمند است. شاید اگر سایه حاکمیت و گفتمان رسمی کمی از سر این حوزه کمرنگ شود، آن وقت شاهد خلاقیتهای بیشتر در حوزه ترویج فرهنگ دفاع مقدس باشیم.
شما برای بهبود تألیف و تولید کتاب دفاع مقدس پیشنهادی دارید؟
به نظرم استفاده از قالبهای جدید برای ارائه مطالب و روایتها، اهتمام داشتن به مستندنگاری حتی در حوزه داستان، فاصله گرفتن از شعارنویسی، توجه به سلیقه نسل امروز و انتخاب محتوا و قالب به روز، تبدیل کردن وقایع و فکتهای مستند و روی آوردن به نوشتن داستانک و داستان کوتاه که این روزها طرفداران بیشتری دارد، میتواند مؤثر باشد.
اثر جدیدی در دست نگارش یا چاپ دارید؟
بله مشغول نوشتن خاطرات یکی از جانبازان آزاده هستم که امیدوارم این کار را هم با موفقیت به پایان برسانم.

یادی از فریدون مرادی شهیدی از دیار لرستان
فرمانده متواضع
نسرین خادمی
روزنامه نگار و ویراستار
در همه جوامع بشری افرادی هستند متفاوت با اکثریت جامعه که در دفاع از ارزشهای انسانی، دینی و ملی از نثار جان خویش پروایی ندارند. در تاریخ معاصر، شهیدان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران از زمره این افرادند. شهید فریدون مرادی از مشهورترین شهدای جنگ از خطه لرستان هم از این گروه است و نام او همچنان در یاد و خاطره مردم این دیار باقی و درخشان است.
نامش فریدون بود، روستا زاده و از تباری بزرگ. سال 1331 در میان دشتها و کوههای سر به فلک کشیده زاگرس در روستایی به نام «میان دشتان» در منطقه «گریت» بخش پاپی حوالی خرم آباد چشم بر جهان گشود و زیر نظر پدری ایلیاتی، سختگیر و جدی و مادری متین، صبور و آرام و در خانواده ای پرجمعیت (10 برادر و 3 خواهر) پرورش یافت. خانواده فریدون به روستایی نزدیک راه آهن کوچ میکند و او برای آموختن و اندوختن دانش هر روز مسافتی 6 کیلومتری را همراه با بچههای روستا و خواهرها و برادرانش میپیماید. او با گذر از تونلهای سیاه و تاریک با گامهای پی در پی با دستانی باز به مانند پرندهها روی ریل راه آهن حرکت میکرد؛ زیر تیغ آفتاب و گاه رگبار باران، تگرگ و برف سختکوشی و استقامت را مشق و تمرین میکرد. آنجا بود که آموخت اجتماعی و با همه همدل و مهربان باشد.
فریدون بعد از پایان دوره دبستان به خرم آباد میرود و سال اول و دوم دبیرستان را سپری میکند و سپس به دعوت برادرش برای ادامه تحصیل روانه اندیمشک میشود؛ اندیمشک شهری که در دوران جنگ بدون اغراق پذیرای صدها که نه بلکه هزاران مبارز و رزمنده و پایگاه انبار مهمات علیه دشمن میشود. شهری که عراق در یک روز و همزمان با 54 هواپیما بر سر مردم بی گناه آن بمب ریخت و بسیاری زخمی، دچار نقص عضو و شهید شدند. او قبل از انقلاب در دوران دبیرستان به ورزش روی میآورد و در رشته کشتی وزن 68 کیلو در اهوازمقام دوم را کسب و مدال نقره را از آن خود میکند. علاوه بر کشتی، سوار کاری، کوهنوردی و تیراندازی را هم تجربه میکند. گاه به شکار میرفت و حاصل شکارش را میان روستاییان و نیازمندان تقسیم میکرد.
سالهای آخر دبیرستان به اقتضای دوران وارد حیطه سیاست علیه رژیم وقت میشود و برای پخش اعلامیه به ایستگاههای راه آهن و روستاها میرود. در نهایت دوران دبیرستان را در اندیمشک به پایان میرساند و موفق به گرفتن مدرک دیپلم میشود، اما از رفتن به سربازی سر باز میزند و بعدها به اصفهان میرود و در یک شرکت استخدام میشود، اما به دلیل نداشتن کارت پایان خدمت اخراج میشود.
فریدون سال 59 از بدو تأسیس بسیج، عضو آن میشود و هر آنچه برای خدمت به مردم دارد در طبق اخلاص میگذارد و بعد از حمله عراق به ایران بدون اطلاع خانوادهاش به خوزستان میرود و در جنگهای پارتیزانی شرکت میکند. او بارها در جنگهای منظم هم دوش به دوش سربازان در خط مقدم رشادت و شجاعت خود را به همرزمان و فرماندهان نشان میدهد. فریدون مرادی همرزم دکتر چمران بود و در گردانهای او شرکت میکرد.اوایل دهه 60 به ایستگاه راه آهن سپید دشت میرود و در جهاد سازندگی استخدام و مشغول فعالیت میشود و جدای از مسئولیت اش گاه و بی گاه به یاری همسایهها، دوستان، بستگان و حتی آنانی را که نمی شناخت میشتابد.
سال 61 با یک معلم متدین ازدواج میکند. جشن عروسی شان در نهایت سادگی و با کمترین هزینه برگزار میشود. او ساده زیست بود و بی آلایش. سال 62 و 64 صاحب دو فرزند میشود به نام یحیی که اکنون مهندس صنایع است و سلمان که در رشته مهندسی هوافضا تحصیل کرده است. فرزندان مانند پدر به زندگی ساده و بی آلایششان ادامه میدهند. آنان دریافتهاند که پدرشان برای برقراری عدل و عدالت به شهادت رسیده است، نه ثروت اندوزی و شهرت.
فریدون مرادی از سپید دشت به خرم آباد منتقل و در قسمت معاونت لجستیک جهاد استان مشغول به کار میشود و بعدها به عنوان فرمانده ستاد پشتیبانی مهندسی منصوب میشود. او هیچ گاه مسئولیتش را به رخ نمی کشید و همواره به خدمت مشغول بود و از مطرح شدن بیزار. در ساختن حمام، ایجاد راه و تسطیح جادههای روستایی کوشا بود و دوش به دوش کشاورزان آشنا و غیر آشنا در کاشت و برداشت بی هیچ چشمداشت و منتی بسیار کمک میکرد. فریدون در توزیع و ترویج کتابخوانی بین روستاییان نیز تلاش بسیار کرد. او سال 1364 به خانه خدا مشرف و به حاج فریدون ملقب شد. حاج فریدون، چه قبل و چه بعد از زیارت خانه خدا مؤمن بود و مردمدار و یار و یاور مظلومان. به میهن اش عشق می ورزید و بارها برای دفاع از کشورش به جبهه رفت و پشت جبهه هم از سر زدن به خانواده همرزمانش که خط مقدم جبهه بودند در حل مشکلات آنان دریغ نمیکرد. فرمانده بود و در ایجاد خاکریز، ساختن سنگر و تسطیحِ گذرگاه های سخت برای جنگ با دشمن در تلاش بود .علاوه براو شماری از بستگانش از جمله دو پسرعمویش به نام رضا مرادی؛ دردانه پدر، مادر و هشت خواهر، در منطقه زبیدات (سال1368) در روزهای پایان سربازی اش براثر برخورد با مین به شهادت رسید و همه بستگان و دوستدارانش را در غمی سنگین فرو برد.پسرعموی دیگرش به نام مصطفی مرادی که رشادت و شجاعت اش در نبرد با دشمن زبانزد خاص و عام بود سال1365 در منطقه دارخوین به شهادت رسید.
در واقع باید گفت، حاج فریدون مرادی جدای از تعارفات همیشگی، فردی متواضع، بی ریا، بی آلایش، سادهپوش و سادهزیست بود، کمتر کسی از او دلخور میشد و در صورت دلخوری دل طرف مقابل راسریع به دست میآورد. بخشنده بود و بخشی از حقوقش را صرف نیازمندان و بخشی هم به جبهه کمک میکرد. او هرگز عقایدش را بر دیگران تحمیل نکرد.
حاج فریدون مرادی بارها و بارها در جبهه حضور یافت و در عملیاتی مانند فتح المبین، ثامن الائمه، کربلای یک و... شرکت کرد. براساس اظهارات همرزمان و همسنگرانش بعد از عملیات بیتالمقدس 4 و در پی آزادسازی بخشی از ارتفاعات «شاخ شمیران» در منطقه بندیخان، شبانه روز کمک رسان رزمندگان بود و سرانجام عصر پنجشنبه 29/2/67 تقریباً در پایان جنگ هشت ساله برای انتقال یک دستگاه بولدوزر که بر اثر اصابت خمپاره آسیب میبیند، همراه راننده بولدوزر و یکی از همرزمانش راهی خاک دشمن میشود. او حیف میداند که اموال مردم ایران غنیمت دشمن شود. حاج فریدون فرمانده بود و نیاز و ضرورتی نبود که در محل حاضر شود، اما با ایثار و ازخودگذشتگی هنگام برگرداندن بولدوزر بر اثر اصابت ترکش خمپاره بر قلبش به شهادت میرسد؛ بسیاری در تشییع پیکرش شرکت کردند و زنان لرستانی بنا بر آیین شان رخ خراشیدند و موی از سر بر کندند و بیت مشهور فردوسی در سوگ سیاوش تداعی می شد؛ فرنگیس چو بشنید رخ را بِخَست/میان را به زنار خونین ببست. نام و یاد حاج فریدون مرادی و یاران همرزمش گرامی.