میانه روی، کلید نجات و رستگاری

مصطفی  دلشاد تهرانی
نهج البلاغه پژوه و استاد دانشگاه
اعتدال و میانه روی در عرصه اعتقادی، ضرورتی اساسی است، زیرا با کمترین بی اعتدالی و گام نهادن در افراط و تفریط، مرزهای اعتقاد سالم و درست، فرو می‌ریزد و انسان در اعتقاداتی افراطی یا تفریطی گام می نهد و بسرعت پیش می رود تا خود را به تباهی و نابودی کشانَد، چنانکه امام علی(ع) دراین باره هشدار داده است:
«هَلَک فِی رَجُلاَنِ: مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَالٍ.» (نهج البلاغه، حکمت 117)
درباره من، دو گروه نابود شدند: دوستدار افراط‌کننده و گزافه پوی و دشمن کینه توز و دشمن خوی.
تمام اعتقادات چنین است که اگر در آن افراط و تفریط صورت پذیرد، از اندازه درست بیرون رود و در جایگاهی تباه شده قرار گیرد و به تباهی کشد؛ اعتقاد به خداوند، پیامبر و امام و علم امام و عصمت و شفاعت و دیگر اعتقادات. خداوند در قرآن کریم از غلوّ در دین پرهیز داده و فرموده است:
(یا اَهْلَ الْکتَابِ لاَ تَغْلُوا فِی دِینِکمْ وَ لاَ تَقُولُوا عَلَی‌الله إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیمَ رَسُولُ‌الله وَ کلِمَتُهُ اَلْقَاهَا إِلَی مَرْیمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاَ تَقُولُوا ثَلاَثَه انْتَهُوا خَیرًا لَکمْ إِنَّمَا‌الله إِلهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ آن یکونَ لَهُ وَلَدًا) (نساء / 171)
ای اهل کتاب، در دین خود از اندازه فراتر مروید و غلو مکنید و بر خدا جز راست مگویید؛ همانا مسیح عیسی پسر مریم، پیامبر خدا و کلمه اوست که آن را به سوی مریم افکند و روحی است از او، پس به خدا و فرشتگان او ایمان آورید و مگویید خدا سه است - و ابن و روح القدس -. [از این گفته] بازایستید که برای شما بهتر است جز این نیست که‌ الله خدایی یکتاست، پاک و منزّه است، از اینکه او را فرزندی باشد.
در میان پیروان هر دینی، غلّو پیدا شده، آسیب‌های اساسی به اعتقادات پیروان آن دین وارد کرده است و خداوند از پیروان هر دینی می‌خواهد که در دین خود غلّو نکنند. در میان مسلمانان نیز به سبب عوامل گوناگون از جمله: عواطف و احساسات تند و دوستی افراطی، نادانی و ناآگاهی، خرافه ‌پروری، قدرت ‌طلبی برخی اشخاص و گروه‌ها، میل به اباحی ‌گری، طرفدارسازی، مریدپروری و دشمنی با دین و پیشوایان دین، مجموعه‌ای اعتقادات غلوآمیز شکل گرفته و رواج یافته است. امیرمؤمنان علی(ع) که با موجی از غلوّ درباره خود روبه‌ رو شده بود، بشدت غالیان را از افراط‌ گری در اعتقادات پرهیز داده و فرموده است:
«إِیاکمْ و الْغُلُوَّ فِینَا، فَقُولُوا إِنَّا عَبِیدٌ مَرْبُوبُونَ.» (الخصال، صدوق، ص 614)
از غلوّ و زیاده‌روی درباره ما]اهل بیت[بپرهیزید و ما را بندگانِ پروریده بدانید.