میراث سرگردان وقف

فرهاد نظری
عضو کمیته میراث ناملموس سازمان جهانی اسلامی برای آموزش و پرورش، علوم و فرهنگ (آیسسکو)
در شعبان 1328ق قانون تأسیس «وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه» به تصویب مجلس شورای ملی رسید. تشکیل این وزارتخانه بی‌شک نقطه آغازین حمایت قانونی و تشکیلاتی از میراث فرهنگی در ایران است. این وزارتخانه هم متولی اوقاف و نظارت بر آن بود و هم شعبه‌ای به نام عتیقات داشت که موظف به نشر معارف و نگهداری آثار گذشته بود. تأسیس موزه ملی ایران در 1335ق/1295ش جزء نخستین اقدامات وزارت معارف بود. این موزه با بذل توجه آقای مرتضی‌خان ممتازالملک، وزیر معارف تأسیس شد و درصدد بود عموم ایرانیان از اشراف و تجار و صنعتگران در تکمیل این موزه مساعدت کنند. تشکیل اداره عتیقات در 1337ق/1297ش به ریاست ایرج‌میرزا جلال‌الملک را هم باید در ردیف اقدامات مهم حمایت از میراث فرهنگی قرار داد. این اداره که در سال‌های بعد تغییر نام یافت، منشأ کارهای اساسی در شناسایی، ثبت، مرمت و تعمیر آثار تاریخی و حفاری محوطه‌های باستانی شد. در 1303ش آیین‌نامه‌ای موسوم به آیین‌نامه عتیقات به تصویب هیأت وزیران رسید که ملاک عمل این اداره بود. در 1309ش قانون راجع به حفظ آثار ملی در مجلس تصویب شد که شاید تأثیرگذار‌ترین قانون مربوط به میراث فرهنگی در ایران باشد.
به موجب قانون اوقاف در 1313، تعمیر و ترمیم بناهای تاریخی از محل وصول نیم‌عشر حق‌النظاره اوقافی انجام می‌شد. چون حفظ و تعمیر آثار پیش از اسلام از اعتبار مذکور محظور(اشکال) قانونی داشت، وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه ـ که بعداً به «وزارت فرهنگ» تغییر نام داد ـ درصدد تأمین اعتبار لازم برای حفظ آثار ملی شد. وانگهی هر سال بر تعداد آثار افزوده  شده و مسائل و مبانی نوینی در حفظ آثار مطرح می‌شد. از این رو می‌طلبید طرح سازمان نوینی برای حفظ میراث فرهنگی در انداخته شود. بنابرین در آذرماه 1343 طبق قانون تفکیک وزارت فرهنگ، این وزارتخانه از وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، فرهنگ و هنر و سازمان اوقاف تفکیک شد.
وزارت فرهنگ و هنر که از دل وزارت فرهنگ درآمده بود با هدف و منظور «پیشرفت فرهنگ و هنر و حفظ و توسعه و شناساندن میراث کهن و تمدن باستانی ایران» ایجاد شد و البته موزه ایران باستان به لحاظ برخورداری از موقعیت ویژه به طور مستقل اداره می‌شد.
دایره اقدامات حفاظتی میراث فرهنگی در تشکیلات و وظایف وزارت فرهنگ و هنر اموری نسبت به گذشته گسترده‌تر و مفاهیم نو به قاموس حفاظت میراث فرهنگی راه یافته بود. بررسی و حراست میراث فرهنگی ناملموس ایرانیان، تعیین حریم استحفاظی و منظری بناهای تاریخی، توجه به بافت‌های قدیمی، مطالعه درباره روش‌های گوناگون تعمیر و حفاظت بناهای تاریخی، مراقبت در ایجاد هماهنگی بین بناها و آثار و بافت‌های با ارزش قدیمی و ‌کارهای عمرانی و نوسازی‌ها از جمله مواردی بود که حفاظت گسترده‌تر میراث فرهنگی را می‌طلبید. از این رو در آبان 1344 سازمانی برای حفاظت آثار باستانی تشکیل شد.
 این سازمان در اجرای برنامه خاصی که از طرف وزارت فرهنگ و هنر به منظور جلب توجه افکار عمومی به ضرورت و اهمیت حفظ بناهای تاریخی و آثار باستانی و جلب مساعدت همه افراد کشور، استفاده از امکانات دولتی و بین‌المللی تأسیس شد در طول حیاتش مصدر کارهای قابل توجهی در حفاظت از آثار تاریخی بود.
سازمان میراث فرهنگی ـ که در سال 1367 تشکیل شد ـ بر پِی و پایه همان تشکیلات بنا شد و بعداً هم که با سازمان‌های گردشگری و صنایع دستی ادغام شد و در نهایت به شکل وزارتخانه‌ای مستقل درآمد، تقریباً همان وظایف و مسئولیت‌های تشکیلات گذشته را به عهده داشت. تا اینجای کار عیب و ایرادی دیده نمی‌شود، اما موضوع این است که بخش معظمی از میراث فرهنگی ما، «میراث وقف» است که این وزارتخانه در امور آن، آن طور که ماهیت وقف ایجاب می‌کند مدخلیت نداشته و حتی ارتباط قوی با سازمان اوقاف ندارد. اشکال کار به تفکیک وزارت فرهنگ در سال 1343 باز می‌شود که فرهنگ و هنر راهش از اوقاف جدا شد و هر کدام تشکیلات مستقلی پیدا کردند.
 تا پیش از این تاریخ، یک وزارتخانه، متولی همه این حوزه‌ها بود که البته درست هم بود. حاصل تفکیک و جدا شدن اوقاف از فرهنگ و هنر (میراث فرهنگی)، موجب بلاتکلیفی «میراث وقف» میان سازمان و بعداً وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان اوقاف شد. در مجالی دیگر با ذکر نمونه‌هایی به تشریح وضعیت میراث وقف می‌پردازیم. باشد که بتوان راهی و علاجی برای حل مشکل پیدا کرد.