جشنواره‌ها، ابزار قوی و تأثیرگذار در دیپلماسی فرهنگی هستند

ندا سیجانی
روزنامه نگار
دیپلماسی فرهنگی به معنای «تبادل ایده‌ها، اطلاعات، هنر و دیگر جنبه‌های فرهنگ میان ملت‌ها به منظور تقویت تفاهم متقابل است، در واقع تأمین منافع ملی با استفاده از ابزارهای فرهنگی» است، رویدادی که طی این سال‌ها با دعوت از هنرمندان مختلف در فستیوال‌های مختلف هنری در دنیا انجام گرفته است. متولیان و دست اندرکاران هنری نیزتلاش کردند در بخش بین‌الملل جشنواره‌های هنری همچون جشنواره موسیقی فجر این نگاه و تبادل فرهنگی را بیشتر مورد توجه قرار بدهند. اگرچه فراز و فرودهایی هم بوده است. به‌طور مثال در سال‌های نخست این جشنواره، موسیقیدانان شاخصی حضور داشتند. استادانی مانند هابیل علی‌اف از جمهوری آذربایجان، دولتمند وآدینه هاشم‌اف از تاجیکستان، نصرت فتحعلی‌خان از پاکستان و بسم‌الله خان از هندوستان و... اما به مرور زمان با فوت این بزرگان یا عدم تأمین هزینه و بودجه بیشتر برای دعوت از آنها، یا مسائل سیاسی، سبب شد گروه‌های کوچکتری در جدول بخش موسیقی بین‌الملل جشنواره موسیقی فجر اجرای برنامه داشته باشند. اما سال گذشته اتفاق دیگری موجب شد بخش بین‌الملل کمرنگ شود، حضور کرونا باعث شد که جشنواره موسیقی فجر به‌صورت مجازی برگزار شود و نتواند میزبان هنرمندان شناخته شده جهانی موسیقی در عرصه بین‌الملل باشد. امسال هم بار دیگر کرونا مزید برعلت شد تا نتوانیم دراین بخش شاهد حضور میهمانان پرتعدادی باشیم و بسیاری از هنرمندان خارجی از حضور در این جشنواره انصراف دادند.

آغاز کار کمیته بین‌الملل
اردوان جعفریان دبیر بخش بین‌الملل جشنواره سی و هفتم موسیقی فجر درخصوص میهمانان این دوره از جشنواره و چگونگی دعوت از آنها به «ایران» گفت: «کمیته بین‌الملل اولین کمیته‌ای است که کار خود را در جشنواره شروع می‌کند، چرا که حضور هنرمندان خارجی نیاز به هماهنگی‌های بسیاری دارد و این امر، زمانبر است. این کمیته کار خود را از خرداد ماه سال‌جاری شروع کرد. در ابتدا با هدف‌گذاری حضور ۷-۸ گروه/هنرمند خارجی شروع به برنامه‌ریزی و مکاتبات کرد که نهایتاً حضور ۷ گروه تا اوایل بهمن ماه قطعی شده بود اما به‌دلیل برگشت محدودیت‌های تمرین و سفر در اروپا، سه گروه در هفته‌های منتهی به جشنواره امکان حضور در این رویداد را از دست دادند و به‌دلیل کمبود زمان برای جایگزینی آنها، نهایتاً ۴ گروه در این دوره از جشنواره حضور داشتند که در نهایت به پاسداشت هنر افغانستان و مرارت‌هایی که در ماه‌های جاری به‌دلیل تحولات افغانستان روی داد، به پیشنهاد معاونت محترم هنری، گروهی از هنرمندان افغان که موقتاً ساکن کشورمان هستند، دعوت جشنواره را پذیرفتند و درسالن ارسباران به اجرای برنامه قوالی و منقبت‌خوانی پرداختند. گروه دیگر، ارکستر ایتالیای کوچک به سرپرستی هنرمند پیانیست ایتالیایی، جیووانی گویدی بود که در تالار وحدت به صحنه رفت که البته این برنامه را می‌توان از برنامه‌های شاخص این دوره قلمداد کرد. همچنین برای اولین بار در دو دهه اخیر نیز هنرمند مصری عود نواز، محمد ابوذکری، روی صحنه فرهنگسرای نیاوران به اجرای برنامه پرداختند تا بینندگان از شب موسیقی عربی بهره ببرند. این برنامه را می‌توان دستاورد همکاری هنر و دیپلماسی دانست. در دیگر برنامه این دوره نیز پیانیست آلمانی، موریتز ارنست به اجرای قطعاتی از بتهوون، برامس، هندل و دبوسی پرداخت. این رسیتال پیانو در فرهنگسرای نیاوران به صحنه رفت و به‌عنوان پاسداشت پیانیست برجسته ایرانی، امانوئل ملیک اصلانیان، قطعه‌ای از وی نیز توسط این هنرمند آلمانی اجرا شد.»
ابزار قدرتمند دیپلماسی
جعفریان درادامه درخصوص برگزاری این جشنواره‌ها و ایجاد دیپلماسی فرهنگی بیان داشت: «هنر در حوزه دیپلماسی فرهنگی ابزار قدرتمندی شناخته می‌شود. دیپلماسی فرهنگی در بسیاری از کشورها (مانند اتریش، ایتالیا، ... حتی از رویه سیاسی آن کشورها تأثیرگذارتر است و خود را به بازوی مهمی در تبادلات فرهنگی تبدیل کرده است. پیش‌نیاز ایجاد تأثیر‌گذاری سیاسی از طریق دیپلماسی فرهنگی، ایجاد شبکه‌های همکاری ملی و بین‌المللی است. در بستر داخلی، هماهنگی‌های ملی در سطح وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی و امور خارجه انجام می‌گردد اما توسعه این شبکه، به ارتباطات فشرده‌تر و همکاری‌های بهتری بین این دو نهاد نیاز دارد. همچنین نقش رایزنان فرهنگی کشور در پیشبرد اهداف این موضوع بسیارمهم است که این مورد نیز به آموزش و ارتقای سطح آگاهی هدفمند این سفیران فرهنگی کشور در اقصی نقاط دنیا نیاز دارد.»او افزود:«جشنواره‌ها، رویدادهایی هستند که درصورت عملکرد و ارتباط صحیح این شبکه‌های ملی و بین‌المللی، قابلیت ایجاد یک ابزار قوی و تأثیرگذار در سطح بین‌الملل دارند که مجموع این ابزارها گاهی از سیاست نیز پیشی می‌گیرد و بستری مناسب جهت ایجاد توسعه پایدار فرهنگی ایجاد می‌کند. با مقدمه بالا و با نگاه به عملکرد جشنواره موسیقی فجر در یک دهه گذشته، می‌توان گفت که در سال‌هایی این تأثیر‌گذاری بیشتر بوده و در سال‌هایی  هم در یک سطح حداقلی اتفاق افتاده است. این رفتار سینوسی از آنجا سرچشمه می‌گیرد که ایجاد این ارتباطات، به اعتبار و ارتباطات اشخاص (اعم از مدیران دولتی و مدیران بین‌الملل جشنواره) برمی‌گردد و ساز وکار سازمانی برای این امرتعریف نشده است.
حمایت و برنامه‌ریزی از موسیقی ایران
جعفریان همچنین درخصوص اثر‌گذاری این جشنواره در معرفی موسیقی ایران به دنیا اظهار کرد: «آشنایی اغلب هنرمندان خارجی با موسیقی ایران زیاد نیست واین امر به‌دلیل کاهش شدید حضور هنرمندان ایرانی در صنعت موسیقی دنیاست. شناساندن موسیقی ملی به‌عنوان میراث معنوی کشورها به خارج از آن کشور، قطعاً نیازمند حمایت برنامه‌ریزی شده و جهت دار به‌همراه سرمایه‌گذاری بلند‌مدت است. در مورد حضور هنرمندان شاخص خارجی در ایران، نکته مثبت آن است که با ادامه این نگاه، جشنواره موسیقی فجر بتدریج به خارج از ایران شناسانده می‌شود و می‌تواند با استمرار حضور هنرمندان خارجی، اعتبار و شناخت بین‌المللی را نسبت به این رویداد تقویت سازد تا به جایگاهی برسد که هنرمند از حضور در جشنواره اعتبار بگیرد و نه بالعکس.»
او در ادامه در پاسخ به این سؤال که آیا این اجرا‌ها توانسته این جشنواره را به یک جشنواره بین‌المللی تبدیل کند بیان کرد: «هم اکنون یک دهه است که عبارت بین‌المللی از عنوان جشنواره حذف شده است و بنابر نگاه من، این اتفاق به نسبت کمیت حضور هنرمندان خارجی در جشنواره که کسری در حدود یک دهم کل اجراها را در بر می‌گیرد، درست است. زمانی این عبارت را می‌توان به‌عنوان جشنواره اضافه کرد که شأن، اعتبار و بودجه بخش بین‌الملل این جشنواره در خور این عنوان باشد که امیدواریم این امر با نگاه مثبت دولت‌ها در سال‌های آتی تحقق یابد.»
سال‌ها‌‌  زمان‌ می‌خواهد
دبیر بخش بین‌الملل درباره همکاری‌هایی که طی این دو سه سال با این جشنواره انجام داده است، گفت: «من از دوره سی و پنجم جشنواره شروع به همکاری با این رویداد فرهنگی-هنری کردم. تلاش من در سه سال گذشته ایجاد شبکه ارتباطات و بانک اطلاعات مناسب از هنرمندانی که قابلیت حضور در این جشنواره را دارند بوده است. در کناراین امر، تلاش بسیاری برای حضور هنرمندان شاخص در هر سبک انجام شده است. حضور این گروه از هنرمندان تسهیلگر حضور سایر هنرمندان شناخته شده آن مناطق خواهد بود. این موضوعات در کنار هم اعتبار بین‌المللی جشنواره را بالا می‌برد که البته سال‌ها زمان می‌خواهد ولی به هرحال باید از نقطه‌ای شروع می‌شد. پیش از من نیز، همکاران من بخشی از این اتفاقات را عملی کرده بودند که به‌دلیل عدم استمرار این رویه، تلاش‌های پراکنده به سرانجام نرسیده است. اکنون خرسندم که به واسطه تلاش‌هایی که در یک دهه گذشته توسط همکاران پیشین و فعلی اتفاق افتاده است، هنرمندان بیشتری راغب به شرکت در جشنواره هستند و همچنین نهادهای بین‌المللی نیز بتدریج، نگاه بهتر و مثبت‌تری به این رویداد نشان داده‌اند که همه این اتفاقات باعث بالاتر رفتن کیفیت بخش بین‌الملل شده است. همچنین به همین دلیل امکان کاستن از هزینه‌ها با توسل به رایزنی‌های متکی بر اعتبار جشنواره، میسرشده است. البته به‌دلایل شخصی، امسال آخرین دوره‌ای‌ است که من در این جشنواره حضور دارم اما امیدوارم همکاران من در سال‌های آینده این رویه را به بهترین شکل مدیریت نمایند.»
اردوان جعفریان چند سالی است عضو هیأت مدیره شورای بین‌المللی موسیقی یونسکو است. او درخصوص تأثیرگذاری جشنواره موسیقی فجر و نگاه به این جشنواره در این شورای بین‌المللی گفت: طبیعی است که دبیر بین‌الملل از بین کسانی انتخاب شود که تجربه کار در این حوزه را داشته باشد و دارای ارتباطات مرتبط در سطح جهانی باشند. من اکنون دومین دوره است که با رأی بیش از ۱۵۰ کشور و نهاد عضو این شورا، در هیأت مدیره حضور دارم. تمامی اعضای هیأت‌مدیره این شورا از بزرگترین مدیران موسیقی در دنیا هستند و من نیز از این فرصت برای معرفی این هنرمندان به جشنواره استفاده کرده‌ام. توصیه این مدیران بین‌المللی، باعث کاهش هزینه‌های پرداختی به هنرمندان نیز می‌شود. در سه سال گذشته تلاش کرده‌ام که این شورا را با ظرفیت‌های جشنواره آشنا کنم و امیدوارم در ادوار آینده جشنواره موسیقی فجر شاهد حضور اعضای این شورا در این رویداد باشیم. هم اکنون به‌دلایل ذکر شده، شناخت چندانی از این جشنواره در سطح اول مدیران موسیقی دنیا وجود ندارد ولی این مورد با تلاش مدیران جشنواره در ارتقای کیفیت اجرای بخش بین‌الملل و کمک رسانه‌ها می‌تواند در یک زمان ۵ ساله رفع گردد و شناخت بهتری به مخاطبان خارجی ارائه کند.وی در پایان درباره اینکه موسیقی ایران هم مانند صنعت سینمای آن جهانی شود پاسخ داد: در مقایسه عملکرد دو صنعت سینما و موسیقی ایران در سطح بین‌الملل باید چند عامل کلیدی مورد توجه قرار گیرد. تعداد شرکت‌ها و نهادهای فعال در حوزه بین‌الملل سینما چند برابر فعالان موسیقی در مورد مشابه است. همچنین سرمایه‌گذاری به هدف عرضه خارجی در صنعت سینما نهادینه شده است. بنابراین از ابتدا، بسیاری از محصولات برای بازار بین‌المللی طراحی و تولید می‌شوند. در حالی که فعالان موسیقی الزاماً چنین نگاهی ندارند. در سال‌های اخیر، صرفاً عرضه بین‌المللی از طریق بسترهای دیجیتال و کنسرت‌های محدود در خارج از ایران است که سهم موسیقی ایران از بازار بین‌الملل را کلی بالاتر برده است اما این کسر همچنان قابل مقایسه با درآمدهای سینمایی نیست. توسعه موسیقی در حوزه بین‌الملل و جهانی کردن آن، نیازمند نگاه به این فعالیت‌ها به‌عنوان یک صنعت است که روند صنعتی شدن حضور در این عرصه به آموزش وسیع، سرمایه‌گذاری، بازاریابی و حمایت همه جانبه دستگاه‌های ذیربط اعم از نهادهای اقتصادی، دیپلماسی و فرهنگی  نیاز دارد. تا این ساختار به‌درستی و یکپارچه، تشکیل نشود نباید برای جهانی شدن موسیقی ایران انتظار معجزه داشت. همه اینها نیازمند مشارکت همه‌جانبه بخش خصوصی و دولت‌هاست و امیدواریم در راه رسیدن به این هدف، پیوندهای مذکور روزی به انجام رسد.