جایگاه زیارت در تعالیم مکتب اسلام

محمد فرمیهنی فراهانی
نویسنده
در معارف شیعی زیارت قبور مطهر امامان شیعه علیهم السلام، از نشانه‌ها و علائم وفاداری به آرمان‌های ایشان و به جای آوردن حق ولایت آنها است. بنا بر روایتی این کار وفای به عهدی است که میان شیعیان و ائمه او وجود دارد.امام رضا علیه السلام می‌فرماید: «هر امامی پیمانی بر گردن اولیا و شیعیانش دارد، وفای به این پیمان وقتی تمام و کامل است که قبرهایشان زیارت شود. پس کسی که امامان را مشتاقانه زیارت کند و به آن چه مورد خواست و رغبت آنان بوده تصدیق داشته باشد، امامانش در روز رستاخیز شفیع او خواهند بود.»1
از دیرباز نیز ائمه اطهار(ع) و به تبع آنان، علمای شیعه و شیعیان به زیارت مبادرت ورزیده و به آن اهمیت می‌دهند، به گونه‌ای که در طول تاریخ مرقد امامان شیعه محل حضور و تجمع محبین اهل بیت(ع) در طول تاریخ گشته و قلوب آنان در مناسبت‌ها و مناسک مختلف به سوی این قبور مطهر سرازیر شده و در آنجا اجتماع می‌کنند.
 در روایات فراوان دیده می‌شود که ائمه اطهار(ع) برای زائران قبور مطهر امامان شیعه دعا کرده و از خداوند متعال می‌خواهند تا وجوه (صورت‌های) سوخته از آفتاب آنان را از آتش جهنم مصون داشته و عاقبت کار آنان را به خیر و نیکی گرداند.2
در طول تاریخ نیز افرادی بودند که از روی بغض، کینه و بد فهمی از آیات و روایات دینی، مخالف این عبادت دینی بوده و برای از بین بردن و جلوگیری از آن تمام سعی و تلاش خویش را کرده‌اند. از تخریب قبور بزرگان دین گرفته تا قتل و جنایت نسبت به زائران این قبور مطهر.
امام صادق(ع) نیز در دعای خویش برای زائران امام حسین(ع)، این مشکلات را در نظر گرفته و می‌فرماید:
«بار خدایا دشمنان ما به واسطه خروج بر ایشان آنان را مورد ملامت و سرزنش قرار دادند ولى این حرکت اعدا ایشان را از تمایل به ما باز نداشت و این ثبات آنان از باب مخالفت‌شان است با مخالفین ما،
پس تو این صورت‏‌هایى که حرارت آفتاب آنها را در راه محبت ما تغییر داده مورد ترحم خودت قرار بده!
و نیز صورت‏‌هایى را که روى قبر ابى عبد‌الله الحسین علیه السلام مى‌گذارند و بر مى‏‌دارند، مشمول لطف و رحمتت قرار بده!
و همچنین به چشم‏‌هایى که از باب ترحم بر ما اشک ریخته‌‏اند نظر عنایت فرما!
و دل‏‌هایى که‏ براى ما به جزع آمده و به خاطر ما سوخته‏‌اند را ترحم فرما!
بار خدایا به فریادهایى که به خاطر ما بلند شده برس، خداوندا من این ابدان و این ارواح را نزد تو امانت قرار داده تا در روز عطش اکبر که بر حوض کوثر وارد مى‌‏شوند آنها را سیراب نمایى!»3

جایگاه زیارت از نگاه امام هادی(ع)
عصر امامت امام هادی(ع) (۲۲۰ تا ۲۵۴ق) مصادف است با 6 تن از سفاک‌ترین و جنایت‌کار‌ترین خلفای عباسی، که متوکل عباسی (حکومت ۲۳۲-۲۴۷ ق) از این 6 تن از همه تندخو‌تر و سفاک‌تر بود.
وی بسیار تندخو و بى‌رحم بود و همگان را با تندى از خود مى ‏راند، تا اندازه‌‏اى که هرگز محبت وی به کسى دیده نشد. او مى‌گفت: «حیا موجب نرسیدن به مقصود است و مهربانى، زبونى و سخاوت، احمقى است.» از این‌رو همواره همگان از وی به بدى و بدنامى یاد مى‏ کردند.متوکل در دوران خلافت خود جنایت‌هاى بسیارى انجام داد. این دوران، سخت‌‏ترین روزگار براى شیعیان و علویان در دوره عباسى، بلکه در سراسر تاریخ تشیع به شمار مى ‏رود. او کینه وصف‌ناپذیرى از خاندان رسول خدا(ص) در دل داشت.4 که این کینه سبب تجاوز و ستم به شیعیان نیز شد؛ به گونه‏ اى که همگى با به قدرت رسیدن او آواره و بى‌خانمان شدند.
در دوران متوکل، امام هادى(ع) به سامرا تبعید شد. یکى از اعمال ننگین متوکل، ویران کردن مزار مطهر حضرت سیدالشهدا (ع) در سال 236ق بود که خشم شیعیان را به شدت برانگیخت به گونه ‌اى که مردم بغداد، در و دیوار و مساجد را از شعار علیه وی آکندند و شاعران در هجو وی شعرها سرودند.5
در این سال به دستور وی حرم مطهر سرور شهیدان حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) و بناهاى اطراف آن ویران و زمین پیرامون آن کشت شد و نیز در اطراف آن پاسگاه‌هایى برقرار ساخت تا از زیارت آن حضرت جلوگیرى کند. گویا هیچ یک از مسلمانان حاضر به تخریب قبر امام حسین(ع) نبوده است، زیرا او این کار را توسط شخصى بنام «دیزج» انجام داد که یهودى‌الاصل بود. متوکل اعلام کرد: رفتن به زیارت حسین بن على ممنوع است و اگر کسى به زیارت او برود، مجازات خواهد شد.6
وی از این کار خویش دست بر نداشت و بعد از تخریب اول، که قبر مطهر امام حسین(ع) دوباره بنا شد و محبین اهل بیت(ع) به سوی آن سرازیر شدند، دستور تخریب آن قبر مطهر را در سال 247 ق صادر کرد.7

سیره عملی امامان شیعه در ارتباط با زیارت
در این دوران که شیعیان در سخت‌ترین حالات می‌زیستند، امام هادی(ع) در ترویج فرهنگ زیارت و زنده نگه داشتن آن اقدامات مهم و برجسته‌ای انجام دادند که نشان دهنده جایگاه زیارت در معارف شیعی می‌باشد که در هر صورت این فریضه عبادی نباید تعطیل یا کمرنگ شود.ابوهاشم جعفرى مى‌گوید: امام هادی(ع) در حالی که بیمار بودند و به سختی می‌توانستند حرکتی کرده یا صحبت کنند، من را خواسته و فرمودند: شخصى را به حائر حسینى(ع) بفرستید تا براى من دعا کند تا شفا یابم.ابوهاشم جعفرى مى‏‌گوید: این فرموده امام(ع) را به على بن بلال گفتم و به وى رساندم که حضرت مى‏‌فرمودند کسى را به حائر فرستاده تا براى من دعا کند.
على بن بلال گفت: حضرت چه کارى با حائر داشتند؟ خودشان حائر هستند! من نیز کلام على بن بلال را خدمت امام(ع) رساندم.
حضرت فرمودند: رسول خدا(ص) در اطراف خانه خدا طواف مى‏ کردند و حجرالاسود را مى‏‌بوسیدند در حالى که ایشان از حجر افضل و بالاتر بودند، خداوند بقعه‌هایی دارد که دوست دارد در آن بقعه‌ها خوانده شود و او نیز حوائج بندگانش را برآورده کند و حائر حسینی(ع) از بهترین این مکان‌هاست.8
یا اینکه ایشان در اهمیت زیارت جد غریب‌شان السلطان ابالحسن علی بن موسی الرضا(ع) فرمودند: «هر کس حاجتی داشته باشد و به زیارت ایشان رفته درحالی که غسل زیارت کرده است و بعد از زیارت قبر شریف ایشان به بالای سر رفته و دو رکعت نماز بخواند و در قنوت خود حوائج خویش را بخواهد به شرط اینکه ظلم و قطع رحم نباشد، خداوند متعال آنها را برآورده می‌کند.» و در ادامه می‌فرمایند: «این بقعه، بقعه‌ای از بقاع بهشتی است و هیچ مؤمنی نیست که آن را زیارت کند، مگر اینکه خداوند او را از آتش جهنم نجات دهد.»9
امام هادی(ع) با این دو توصیه گهربار، اهمیت زیارت قبور ائمه اطهار(ع) و حضور در کنار قبر آنان را به شیعیان گوشزد می‌کند، امامی که خود در چنگال متوکل عباسی محصور است و می‌داند که جنایتکاری مانند او بر زائران و محبان آل‌ الله(ع) چگونه سخت می‌گیرد و آزار و اذیت می‌رساند.
زمانی که معتصم خلیفه عباسی، امام هادی(ع) را از مدینه به سامرا فرا خواند. در روز عید غدیر خم، امام به نجف رسیده و امیرالمؤمنین(ع) را زیارت کردند که متن آن به زیارت غدیریه مشهور است. همه راویان این زیارت از بزرگان شیعه هستند و در وثاقت هیچ‌یک از آنان تردید نشده است.
محدث قمی به معتبر بودن سند این زیارتنامه اشاره و نوشته است: «کمتر حدیثی به قوت سند این زیارتنامه می‌رسد.»10 محتوای اصلی این زیارت بیان فضایل امیرالمؤمنین(ع) است. در این زیارت به پنجاه آیه شریفه قرآن اشاره شده است که همگی از فضائل امیرالمؤمنین(ع) می‌باشند و ریشه در روایات اعتقادی شیعه داشته که اهل سنت نیز به بیان آنها پرداخته‌اند.در این زیارت به رکن دیگر اعتقادات شیعه که عبارت است از برائت و دوری از دشمنان خداوند متعال و اهل بیت(ع) پرداخته شده است.
امام‌ هادی(ع) فرمود: «هر زمانی که به آستان (امامی رسیدی) در آنجا بایست و شهادتین را درحال غسل و طهارت بر زبان جاری کن، وقتی نگاهت به قبر افتاد نخست سی مرتبه ‌الله اکبر بگو و چند قدم راه برو، البته با کمال وقار و آرامش بسیار، گام‌های خود را کوتاه بردار و بار دیگر بایست و سی مرتبه تکبیر را بر زبان جاری کن، سپس نزدیک قبر شو و این بار چهل مرتبه تکبیر بگو تا یکصد مرتبه کامل شود، آنگاه او را با جملاتی که در زیارت‌ها آمده، زیارت کن....»
 
1- شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ‌۱۴، ص ۳۲۲.
2- کلینی، الکافی، ج‏۴، ص ۵۸۲.
3- یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ص 513.
 4- همان.
5- شیخ عباس قمی، تتمه المنتهى فى وقایع ایام خلفاء، ج 2، ص 352.
6 - ابوالفرج الاصفهانى، مقاتل الطالبیین، ص 395
7- علامه محمد باقر مجلسی ره، بحارالانوار، ج 45، ص 397.
8- ابن قولویه، کامل الزیارات، ص 247.
9- شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‏14، ص 569.
10- مفاتیح الجنان.