با خنثی‌سازی تحریم‌ها وجوه ناشی از صادرات به کشور بازگشت

کیوان شهاب لواسانی
استاد اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی
تجارت خارجی ایران در یازده ماهه امسال به 90 میلیارد دلار رسیده است که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود 38 درصد رشد داشته است. از طرفی وزن کالاهای مبادله شده بین ایران و کشورهای طرف معامله در یازده ماهه امسال 149 میلیون و 400 هزار تن بوده که نسبت به یازده ماهه گذشته 12 درصد رشد داشته است و عمده واردات کشور در این مدت را کالاهای اساسی، نهاده‌ها، ماشین آلات تولید، دارو و ملزومات پزشکی و کالاهای ضروری تشکیل می‌داده است. آمارهای رسمی گمرکات کشور نشان می‌دهد که هم در حوزه صادرات و هم در حوزه واردات، آمارها افزایش پیدا کرده است.
بررسی جدول واردات و صادرات کشور نشان می‌دهد که هرچند از نظر ارزش، صادرات ایران نسبت به سال گذشته، رشد بیش از ۳۰ درصدی را تجربه کرده، اما از نظر وزنی و تناژ، رشدی کمتر از ۴ الی ۵ درصدی ثبت شده است.
در باب تبیین چرایی موضوع عوامل مختلفی وجود دارد. در بررسی یک وجه از موضوع به نظر می‌رسد دلیل این ناسازگاری آماری ناشی از افزایشی است که در قیمت مواد اولیه، مشتقات نفتی، پتروشیمی‌ها، فلزات و… رخ داده است. به تعبیری می‌توان گفت رشد آمارهای تجاری کشور تا حدودی به علت رشد قیمت‌ها بوده است اما نکته قابل تأمل آن است که به تدریج اثرات تحریم‌ها بر تجارت ایران، کاهش چشمگیری یافته و ایران توانسته است به شیوه‌های مختلف وجوه ناشی از صادرات خود را به داخل کشور انتقال دهد. به بیان دیگر به نوعی هر چقدر زمان می‌گذرد یادگیری در زمینه نحوه مواجهه با تحریم‌ها و خنثی نمودن آنها بیشتر می‌شود و به نظر می‌رسد با توافقات احتمالی وین، به تدریج شاهد جهش در تجارت کشور باشیم.
در رابطه با اثر تحریم‌ها و آنچه بدان دهه از دست رفته می‌گویند ذکر این آمار خالی از لطف نیست. به عنوان مثال ایران در سال‌های ۸۹، ۹۰ و ۹۱، حدود ۶۵ تا ۶۷ میلیارد دلار واردات رسمی داشت. ضمن اینکه بر اساس آمارهای نهادهای مسئول، ۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلار، کالای قاچاق به کشور وارد می‌شد. یعنی در ابتدای دهه ۹۰ تنها در حوزه واردات بیش از ۹۵ میلیارد دلار ثبت شده بود. این در حالی است که در سال‌جاری، مجموع واردات و صادرات کشور نیز به این رقم نمی‌رسد.