جعل معنا برای افسردگی

رامتین ایمانی نوبر
روانشناس 
​​​​​​​
جی. آر.آر.تالکین نویسنده کتاب ارباب حلقه‌ها در جلد دوم کتاب (دو برج) از زبان آراگورن نوشت: «کارهایی هست که دست زدن به آنها بهتر است از سر باز زدن، هرچند که فرجامش حزن‌انگیز باشد.» یکی از نشانه‌های معمول در افسردگی، بویژه از نوع عمده، احساس تهی بودن است، اینکه گویی فرد خودش و همه آنچه را که در زندگی می‌‌توانسته به آن تعلق خاطر داشته باشد از دست داده، نه معنایی برای زندگی و نه هدفی برای زیستن دارد. شناختش نسبت به خود، دیگران و دنیا منفی شده و احساسش وارد یک بحران وجودی شده؛ احساسی که عبارت است از آگاهی هشیار از یک هیجان. در این هنگام، آنچه که او تجربه می‌‌کند و از آن احساس آگاه می‌‌شود، بی‌هیجانی، کرختی و سستی است و گویا سایر هیجان‌ها در درون وی محبوس شده‌اند و غم نیز فراتر از یک هیجان، بدل به یک عادت و ماهیتی از وجود او شده است. بنابراین آنچه که بیش از پیش می‌‌تواند وی را بیازارد، نداشتن احساس است. از این رو در پاره‌ای از مواقع ممکن است تصمیم بگیرد که هر طور شده نگاره احساسی را روی صفحه درونش خط خطی کند، ولو آن احساس توأم با درد، رنج، شقاوت، پلشتی و مضرات بسیار باشد. ممکن است به عادات خطرناکی مثل مصرف مواد مخدر، الکل یا حتی خودزنی ختم شود تا حداقل بتواند احساسی را در ورای این بی‌احساسی لمس کند. نکته قابل توجه و نامتعارف در این خصوص آن است که احساسات ولو منفی هم باشند از بی‌احساس بودن، بهتر هستند. در واقع شکل‌گیری این احساس منفی حتی می‌‌تواند میل به زیستن را بیشتر کند! از آنجا که این، راه مناسبی برای گریز از بحران افسردگی نیست و بیشتر شبیه به یک مُسکن می‌‌ماند، بنابراین ابتدا باید در وادی‌ای قدم گذاشت که بتوان از شدت این بار روانی سنگین و آزار‌دهنده روی دوش ذهن کاست. «کاتارسیس» یکی از همان روش‌ها است؛ روشی که پیشینه بلندی بویژه در ادبیات نمایشی دارد و به یکی از ابزارهای مهم روانکاوی نیز بدل شده است. به باور جولیان یانگ فیلسوف معاصر، در تعریف کاتارسیس می‌‌توان گفت «نوعی تسکین خاطر است، نوعی تخلیه فشار به خاطر عاطفه محبوس که وقتی رخ می‌‌دهد که به خود اجازه می‌‌دهیم اندوه را به طور کامل تجربه و ابراز کنیم.» به تعبیری دیگر، ارسطو اعتقاد داشت راه برخورد با فشار عاطفی، رهاسازی بی‌خطر است و نه سرکوب. درواقع این رهاسازی می‌‌تواند با همذات‌پنداری با یک اثر هنری به‌وجود آید. به طور مثال، فرد افسرده یا مغموم با تماشای یک تئاتر یا فیلمی تراژدی یا موسیقی‌ای غم‌انگیز به پالودگی روانی یا حتی آرامشی موقت می‌‌رسد! اکنون، کاسه بار روانی، ولو اندکی هم که تخلیه شده، نیاز به پر شدن با مایع دیگری دارد که آن می‌‌تواند «جعل معنا» باشد! در واقع برای آن کسی که دنیا را آوردگاه پوچ و بی‌ارزشی می‌‌داند، یافتن یک معنا می‌‌تواند موهبتی برای ادامه دادن در این زیستگاه باشد. این جعل معنا یا به تعبیری دیگر، ساختن معنای جدید در ژرفنای این احساس پوچ، آنی است که می‌‌تواند انگیزه، هدف و احساس ارزشمندی را خلق کند، چرا که هدف داشتن عامل مهمی برای مبارز شدن در کارزار زندگی و میل به زیستن در انسان است. بنابراین همان طور که تالکین نوشت، انجام دادن برخی کارها ولو فرجامش حزن‌انگیز باشد، بهتر است از سر باز زدنش؛ یافتن معنا نیز می‌‌تواند همین طور باشد، ولو معنایی که در طول مسیر آمیخته به ناکامی و تلخکامی‌ها می‌‌شود، اما حداقل دلیلی برای دویدن و دوباره جنگیدن در این وادی را دارد، آنچه که او را برای پویایی و ادامه دادن ترغیب و از افسردگی و احساس پوچی و تهی بودن مصون می‌‌کند، آن هم در مسیری که بی‌تردید، گذراندنش با ارزشمندتر از فتحش است. باری، بی‌دلیل نبود که آلبر کامو در نمایشنامه کالیگولا از زبان کرنا نوشت: «از دست دادن زندگی چیزی نیست و هر وقت لازم باشد من این شهامت را خواهم داشت. اما از دست رفتن معنای زندگی و نابود شدن انگیزه هستی، این است آنچه تحمل‌کردنی نیست. نمی‌شود بی‌انگیزه زندگی کرد.»