نگاهی به نمایش «هفت عصر هفتم پاییز» به بهانه زادروز شهید محمد جهان‌آرا

قهرمان غایب


ارمغان بهداروند
شاعر و پژوهشگر ادبی

​​​​​​​نمایش «هفت عصر هفتم پاییز» اثر «ایوب آقاخانی» در بطن یک تراژدی، دو روایت خویش از جنگ را طرح و اجرا می‌کند. اعتقاد به تلخ‌گونگی جنگ و اثرگذاری بر نظام‌های مألوف اجتماعی همواره یکی از دغدغه‌های غالب نمایش‌هایی با مضمون جنگ بوده است و این نگاه بویژه پس از عبور در دوره کوتاهی که جنگ صرفاً در قالب هایی کلیشه‌ای که  مستقیماً به نبردها و مبارزان و کیفیت گزارش گونه خطوط مقدم می‌‌پرداخت، توسعه پیدا کرد. ناگفته پیداست که جنگ، عرصه تقابل مرگ و زندگی است و طبیعتاً انتخاب چنین شرایطی، فراهم کردن تمهیداتی روحی و روانی را ایجاب می‌کند که در جنگ هشت ساله، عواملی همچون پیشینه تاریخی، مذهبی و ملی سرزمین ایران، انقلاب اسلامی، میهن پرستی، اعتقادات دینی مذهبی و اتفاقات بدیهی جنگ که با مستندات ذهنی و روانی رزمندگان عجین شده بود، این مقدمات را فراهم ساخته بود.
در این نمایش، نویسنده با پرهیز از قهرمان سازی‌های غیرمتعارف، تلاش کرده است «جهان آرای» خود را در سایه چالش زن و مردی بازمانده از جنگ احضار کند. این احضار اما به گونه‌ای است که قهرمان داستان، پازل‌گونه از میان مونولوگ‌های نمایش شکل می‌گیرد و تکمیل می‌شود. در واقع ایوب آقاخانی در این نمایش، نقش مستندسازی را ایفا می‌کند که باید بتواند اضلاع کامل حقیقت‌های ممکن را به کمک زبان شخصیت‌های داستان و ذهن مخاطبان نمایش، بازسازی کند و به نمایش بگذارد و طبیعتاً هر چه قدر این مستند از مؤلفه‌هایی تازه و تأثیرگذار برخوردار باشد، نتیجه نهایی از گستره بازتری سود خواهد برد و نمایش به‌عنوان محصول نهایی این فرایند، شناسنامه کاملی از قهرمانِ پنهان را صادر خواهد کرد. همه چیز در این نمایش «حدیثِ غایبِ حاضر» است، نه از آن رو که مستندات مقبولی از جهان آرا وجود نداشته است، که آشکار است نویسنده اراده کرده است، قهرمان خود را به مخاطب قالب نکند و بواسطه همه اجزای نمایش که از آن جمله می‌توان به طراحی صحنه، نور، کادربندی‌های شاعرانه، صوت و تصویر اشاره کرد، او را صرفاً معرفی کند و بی‌هیچ حکمی مخاطب را به حرکت یا توقف در ادامه داستان دعوت می‌کند. مؤلف با خردمندی و به مدد اندک شخصیت‌های داستان، کانون روایت خود را بر تشریح جنبه‌های فکری و فضیلت‌های قهرمانِ غایب متمرکز می‌نماید و در این بازسازی البته آن چه که بخوبی ذهن و ذکر نویسنده را یاری می‌کند بهره‌مندی از ظرفیت‌های ادبی و کنش‌های زبانی متن است.
نسل جنگ، پس از جنگ، جریان اجتماع را بر خلاف آرمان‌های اعتقادی خویش می‌بیند و از پس ناگزیری و ناتوانی در مواجهه با این وضع، به خاموشی و فراموشی تلخی دچار می‌شود. تفرّدی انزواگونه که به صراحت، تفاوت دردهای امروز و دیروز را می‌بیند و مهجورتر می‌شود. آن چه که از جدال دو شخصیت نمایش و الگوریتم ارتباطی غلامعلی و محمد جهان‌آرا می‌تواند استخراج شود، پیش‌بینی حال و روز «محمد جهان‌آرا» و جهان‌آراهایی است که اگر می‌توانستند زنده بمانند و روزگار پس از جنگ را تجربه کنند، قطعاً بی‌شباهت به غلامعلی این متن نمی‌شدند.
کارگردان با تجمیع دلمشغولی‌ شخصیت‌های نمایش اش که پیوسته به مدد فضا و طراحی و بازی، انسان‌هایی سردرگم و پریشان به چشم می‌آیند، تلاش می‌کند مفهوم جنگ و زایایی و زوال نهفته در این مفهوم را به چالش بکشاند. از یک سو اگر چه آرمان‌گرایی غلامعلی او را زنده نگه داشته و روزنه‌ای برای تسکین او است اما غوطه‌ور شدن در صفا و صمیمیت میدان و سنگر و مراد آفرینی‌های ناگزیر که خود را در رابطه روحی و روانی با برخی چهره‌های جنگ متجلی می‌کند، نمی‌تواند مؤید جنگ دوستی غلامعلی و غلامعلی‌ها باشد و از دیگر سو عشق و اعتراضی که به این توقفِ در زمان مطرح است، مؤید ناتوانی جنگ از ابطالِ طبع و طبیعت زندگی است.
اگر نسل امروز به شمار همین دقیقه‌ها بتواند جنگ را و جهان جنگ را تجربه کند برای همه ناگواری‌ها و مرارت‌هایی که به «هفت عصر هفتم پاییز» ختم می‌شود کفایت می‌کند که از نسل پیش از این، جنگ هنوز عقب‌نشینی نکرده است. جهان آرای ایوب به شهادت پنجره‌های روشن هواپیما هنوز زنده است و به گواه نامه‌هایی که در میانه ماجرا پراکنده‌اند با ما در سخن است؛ گاهی برای پریدن بال شکسته‌ای هم به کار می‌‌آید.

آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/7993/16/624916/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها