ورود فاضلاب به شهر زیرزمینی «نوش‌آباد»

زیست بوم/ ورود فاضلاب تعدادی از منازل مسکونی شهر به مجموعه زیرزمینی نوش‌آباد، به  این اثر دوره ساسانی دستکند آسیب زد.
مـــــدتـــی اســـت کــــه کــــاوش باستان‌شناختی و لایروبی فضاهای دستکند نوش‌آباد در شهرستان آران و بیدگل اصفهان با اهداف آسیب‌شناسی بخشی از ورودی شماره دو، متصل کردن دو فضای ورودی شماره دو، ایجاد خروجی اضطراری برای فضای دستکند شماره یک و احداث گمانه‌های باستان‌شناختی در مسجد جامع شهر در حال انجام است. به گفته سرپرست هیأت باستان‌شناسی نوش‌آباد، باید آسیب‌ها را شناسایی کرده و پس از‌ آن، فاضلاب شهری را به چاه جدید که احداث خواهد شد انتقال داده و در نهایت در فصل‌های بعد با استحکام بخشی این قسمت از فضای دستکند، این محیط را برای بازدید گردشگران مهیا کنیم.
 
شاهکار مهندسی جهان آسیب دید!
انوش‌آباد به معنی شادی و خرمی است. قلمرو ساسانیان سرزمین بزرگی بود که از یک سو به تیسفون می‌رسید و از سوی دیگر دامن به مدائن می‌کشاند. ساسانی‌ها بین این دو پایتخت اقامتگاه‌های مختلف برای خودشان می‌ساختند. نوش‌آباد هم اقامتگاه انوشیروان بوده؛ منزلگاهی بین ری و اصفهان.
شهر زیرزمینی نوش‌آباد اوایل دهه ۸۰ خودش را نشان می‌دهد تا پنج سال کاوش باستان‌شناسان، شهری پر رمز و راز را پیش روی انسان امروز بگذارد. هنوز هم گهگاهی این شهر بخش دیگری از خودش را پیش پای رهگذران می‌گذارد تا دالانی دیگر به جان‌پناهی که ۱۴۰۰ سال پیش جان بسیاری از کویرنشینان نوش‌آباد را از حمله و تهدید‌ها نجات داده بود به روی گردشگران باز کند.
«رضـــا نـــوری شــــادمــــهانــــی» سرپرست هیأت باستان‌شناسی نوش‌آباد و عضو هیأت علمی دانشگاه کاشان با یادآوری اینکه شهر تاریخی نوش‌آباد در شهرستان آران و بیدگل به‌دلیل برخورداری از فضای دستکند زیرزمینی شهرت ملی و بین‌المللی دارد به ایسنا، می‌گوید: این فضاها که در حال حاضر با نام‌های ورودی یک، دو و سه معروف هستند از سال ۱۳۸۱ خورشیدی کشف و مورد کاوش باستان‌شناختی قرار گرفته‌اند. فصل جدید کاوش باستان‌شناسی این فضاها با مجوز ریاست پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در حال انجام است. او می‌افزاید: متأسفانه در این سال‌ها فاضلاب تعدادی از منازل مسکونی شهر، به درون چاه‌های این فضای دستکند منتقل شده که این موضوع، باعث آسیب دیدن این فضا شده است. به همین دلیل در این برنامه قصد داریم در ابتدا آسیب را شناسایی کرده و پس از آن، فاضلاب شهری را به چاه جدید که احداث خواهد شد، انتقال دهیم و در نهایت در فصل‌های بعد با استحکام‌بخشی این قسمت از فضای دستکند، این محیط را برای بازدید گردشگران مهیا کنیم.
نوری شادمهانی، متصل کردن دو فضای ورودی شماره دو با یکدیگر را از دیگر اهداف این فصل از کاوش ذکر کرد و گفت: در سال‌های پیشین بخشی از فضای دستکند شماره دو به مساحت ۱۵۰ متر مربع کاوش شده است، اما به‌دلیل نداشتن ورودی مناسب، در معرض بازدید گردشگران قرار نگرفته است. همچنین در این پروژه درصدد هستیم با حفر مسیر الحاقی، فضای یادشده را به فضای دستکند شماره دو متصل و به وسعت گردشگرپذیر بودن این مجموعه اضافه کنیم. سرپرست هیأت باستان‌شناسی با بیان ‌این‌که ایجاد خروجی اضطراری برای فضای دستکند شماره یک از دیگر اهداف این فصل از کاوش است، اظهار کرد: این فضا از قدیمی‌ترین قسمت‌های کشف شده این فضای زیرزمینی است که متأسفانه با مشکلاتی روبه‌رو است.
به گفته این باستان‌شناس، نداشتن خروجی از جمله مشکلات این شهر دستکند است که در صورت بروز حادثه برای بازدیدکنندگان، امداد و کمک‌رسانی با تأخیر همراه خواهد بود که در این راستا شهرداری نوش‌آباد قطعه زمینی را تملک کرده که در میانه آن خروجی این فضا احداث خواهد شد.

نوش‌آباد چگونه پیدا شد؟
«نوش‌آباد» شهری با ساختارهای متراکم، پیچیده و گسترده‌ای چون دالان‌های باریک تودرتو و اتاق‌هایی در اندازه‌های کوچک، در حالی با ورود فاضلاب شهری آسیب دیده است که پیشتر «زهرا ساروخانی» باستان‌شناس در گفت‌و‌گو با «ایران»، این مجموعه را یکی از بزرگترین شاهکار‌های مهندسی جهان باستان در دنیا توصیف کرده بود که در عمق ۱۸متری زمین کنده شده و امکانات پیچیده و ویژه‌ای نیز دارد. جنس شهر خاک رس بوده و با هر رطوبتی سفت‌تر و محکم‌تر می‌شود که این نکته را شهروندانش در ۱۴۰۰ سال پیش می‌دانستند. شهری سه طبقه که برای ورود به آن اول باید به طبقه منفی‌سه بروید. ورود از طبقه پایین به طبقات بالا یکی از سیاست‌های دفاعی ساسانیان بود. این باستان‌شناس و مدیر پیشین پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی نوش آباد در خصوص چگونگی پیدا شدن این شهر می‌گوید: سال ۸۰ یکی از اهالی شهر نوش‌آباد به میراث فرهنگی می‌گوید در منطقه شیخ‌آباد شهر کنونی نوش‌آباد یک شهر زیرزمینی وجود دارد. آن روز کارشناسان به منطقه می‌آیند و یک ماه زمین را حفر می‌کنند، اما دست خالی برمی‌گردند. چاه را پر می‌کنند و پرونده آن شهر ناشناخته بسته می‌شود. دو سال بعد حسین میرزاجانی یکی از اهالی محله «ده بالا» به باستان‌شناسان خبر می‌دهد که وقتی در حال حفر چاه فاضلاب خانه‌اش بوده به شهری زیرزمینی می‌رسد. قصه شهر زیرزمینی نوش‌آباد با دالان‌های پررمز و رازش از خانه میرزاجانی شروع می‌شود. شهری که در تاریخ ساسانی‌اش هیچ شکی وجود ندارد و باستان‌شناسان حتی احتمال می‌دهند که به دوره اشکانی نیز برسد. این شهر به گفته ساروخانی تا دوره قاجار کاربری داشت. او هم کاربری این شهر را دفاعی و پناهگاهی می‌داند، بویژه در زمانی که مغول‌ها به سراسر ایران حمله می‌کنند.