اوقات فراغت به مثابه علم

میرشاد محقق‌زاده
فعال فرهنگی

​​​​​​​حال که تابستان، فصل فراغت تحصیلی تمام شده و پا به پاییز فصل مدرسه گذاشته‌ایم بد نیست به ضرورت نگاه علمی به موضوع اوقات فراغت نگاهی دوباره داشته باشیم. طبق تصورات موجود، اگر گروهی از مردم را به شکل تصادفی انتخاب کنیم و از آنان بخواهیم «اوقات فراغت» را تعریف کنند، پاسخ‌های چندان متفاوتی نخواهیم شنید. نقطه مشترک همه آن پاسخ‌های احتمالی، این باور است که اوقات فراغت، زمان باقی مانده پس از انجام دادن کار موظف و رسمی است اما رویکرد علمی، به شیوه‌ای روشمند و البته با ارجاع به نمونه‌ها، با این «باور عمومی» مخالفت می‌‌کند و نشان می‌‌دهد  «اوقات فراغت فقط زمان آزادشدن از کار نیست»، بلکه فعالیتی اختیاری است که فرد آن را مایه آرامش خود می‌‌داند و «با کمال میل» انجام می‌‌دهد ، بنابراین ربطی به روزمرگی‌ها ندارد. نکته اینجاست که باور عمومی، اساساً فراغت را «تعریف» نمی‌کند، یعنی آن را بر بنیاد حدود و ثغور شناختی‌اش و به شکلی حتی‌الامکان جامع و مانع، سامان نمی‌دهد، بلکه آن را بر مبنای پسند شخصی خود و با ارجاع به آنچه هست ـ و نه آنچه باید باشد ـ تفسیر می‌‌کند. به عبارت دیگر، مفاهیمی مثل تفریح، رفع خستگی، کسب سلامت روانی، لذت، تمدد اعصاب و افزایش بازده که همگی ربط مستقیم با اوقات فراغت دارند و محصول آن به شمار می‌‌آیند، خود، نوعی «کار» است و زمان نمی‌شناسد. پس اوقات فراغت، همان زمان بیکاری نیست. ما، در زمان بیکاری، کاری برای انجام دادن نداریم، ولی فعالیت‌های احتمالی ما در اوقات فراغت متعدد است و تفاوت آن با اوقات دیگر، در «هدف» این فعالیت‌هاست. فعالیت فراغتی، لزوماً از روی اجبار و به منظور جلب منافع مادی انجام نمی‌شود و حال و هوای «کار» ندارد. این لحظات مختص به خود است و با هدف و آرزوی شخصی، ارتباطی یکسره و عمیق دارد و همین فردیت است که آن را ارزشمند می‌‌کند و معنایی کم و بیش فلسفی به آن می‌‌بخشد.  این ارزشمندی ایجاب می‌‌کند برای اوقات فراغت نیز مانند هر فعالیت مختارانه بشری دیگر، «برنامه‌ریزی» کنیم و آن را به شیوه‌ای علمی و مضبوط «آموزش» دهیم. این هدف، یعنی طراحی برنامه‌های آموزش اوقات فراغت، کانونی‌ترین موضوع است. برنامه‌ریزی، آن هم به صورت کلان، لزوماً ربطی به پسند و سلیقه شخصی ندارد و نیازمند معیارهای عمومی‌تر و جهانی‌تر است و دقیقاً همین‌جاست که به رویکرد علمی نیازمندیم.
 امروزه کشورهای توسعه‌یافته، آن را فرصتی برای شکوفایی استعداد و رشد اجتماعی می‌‌دانند، ولی رویکرد ما به آن، متأسفانه، چنان غیرعلمی است که گویا اوقات فراغت را تهدید می‌دانیم. سال‌هاست شاهدیم که با آغاز فصل تابستان و تعطیلی مدارس، تمام مراکز فرهنگی رسمی و غیررسمی ما مسابقه «پرکردن اوقات فراغت» می‌گذارند و برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت را  که کاری علمی است، تا سرحد سلیقه‌ فرومی کاهند و آن را به عملی استرس‌زا، پرهزینه، غیرمترقبه، تکراری و افسرده کننده بدل می‌‌کنند. 
این رویه نادرست و فرساینده البته منحصر به دانش آموزان نیست و در معنایی کلان، به سبک زندگی امروزین ما بازمی گردد. ماجرای درازدامن تعطیلات نوروزی و آیین میهمانی رفتن ما گواه روشن این ادعاست. مراجعه به سنت اصیل اسلامی در این باب و درآمیختن روشمند و عالمانه آن با آورده‌های نوین، فصل جدیدی از  پژوهش در این حوزه را خواهد گشود و توجه به کارکردهای صحیح مفاهیم فراغتی و پیامدهای آن، جامعه‌شناسان، روانشناسان، متخصصان تعلیم و تربیت و تربیت بدنی و بعضی دانش‌های دیگر را به لزوم تدبیری درخصوص تدوین و تبیین این مفاهیم به شکل نظام‌مند آگاه ساخته و «منشور جهانی اوقات فراغت» هم در پی چنین ضرورتی تدوین شده است.