واقعیت و حقیقت از مستندسازی تا روزنامه‌‌نگاری

علیرضا نراقی
منتقد

​​​​​​​سینمای مستند در نسبت با واقعیت اعتبار پیدا می‌کند. سندیت و جدیت یک فیلم مستند، در نزدیکی به واقعیت و امکان‌های بازنمایی آن است که تثبیت می‌شود، اما این مسأله به همان میزان که بدیهی و ساده به نظر می‌رسد، در اجرا پیچیده و دشوار است. علت این پیچیدگی و دشواری به چندلایه بودن واقعیت و ابهام ذاتی مفهوم واقعیت در زندگی انسانی باز می‌گردد. گاه کشف واقعیت تنها از راه مشاهده و ثبت صرفاً وفادارانه زندگی امکان‌پذیر نیست، بلکه باید از میان چیزهای رؤیت‌پذیر، در فرایندهای مختلف و با تمهیدات متفاوتی واقعیت را کشف و استخراج کرد، به همین دلیل سینمای مستند همواره از تمهیدات و راهکارهای روزنامه‌نگاری خاصه از نوع تحقیقی آن برای کشف و ثبت واقعیت بهره می‌برد.
 بسیاری از مستندسازان بزرگ تاریخ سینما سابقه روزنامه‌نگاری داشته‌اند یا اینکه به طور موازی و در هدف و آرمانی مشترک در کنار روزنامه‌نگاری به مستندسازی  پرداخته‌اند تا پیام خود را به شکلی دقیق‌تر به جامعه برسانند، اما روزنامه‌نگار وظیفه‌اش تنها کشف واقعیت و بازنمایی آن در قالب عکس، گزارش و مقاله نیست. روزنامه‌نگار علاوه‌بر واقعیت، با مفهوم پیچیده دیگری  سر و کار دارد که حقیقت است. روزنامه‌نگاران تحقیقی علاوه‌بر گزارش رخداد و آنچه در میدان می‌گذرد، در جست و جوی حقیقت و پوشش هر چه بیشتر ابعاد و دلایل یک ماجرا یا موضوع هستند. این روحیه روزنامه‌نگاری خود را در بسیاری از آثار مستند  نشان داده است. همین رویکرد را می‌توان در مستندهای معروف مایکل مور مستندساز جنجالی امریکایی و همین‌طور آثار عمیق و روشنگر لورا پویترس دید. این  فقط دو نمونه از مستندسازان متعدد و با اهمیت معاصر هستند که آنچه در ساخت فیلم مستند انجام می‌دهند تلاشی هم‌سبک با روزنامه‌نگاری تحقیقی برای رسیدن به حقیقت از میان لایه‌های متعدد و حجاب‌های پوشاننده واقعیت است. در مستند درخشان «در معرض خطر»(Endangered) ساخته هایدی یوئین و ریچل گریدی که به زندگی چهار روزنامه‌‌نگار در چهار گوشه قاره امریکا می‌پردازد با همین همپوشانی روزنامه‌‌نگاری و مستندسازی روبه‌رو هستیم. فیلم به واسطه زندگی این چهار روزنامه‌‌نگار، نشان می‌‌دهد که انکار حقیقت در سیطره دولت‌هایی عقب ‌مانده و عوام‌گرا، برای کل جامعه مشکلاتی عظیم  ایجاد می‌‌کند. وقتی از یک‌سو روزنامه‌‌نگار به واسطه حقیقت‌‌جویی و به چالش کشیدن قدرت توسط صاحبان قدرت انگ می‌خورد و تهدید می‌شود و از سوی دیگر مردم خود را از رسانه‌‌های معتبر و متکی بر روزنامه‌‌نگاری حرفه‌‌ای بی‌‌نیاز می‌بینند، آنگاه حقیقت و دروغ به هم می‌‌آمیزند و خشونت جای منطق را می‌گیرد. این روندی است که بخوبی در فیلم «در معرض خطر» به نمایش در می‌آید. سازندگان این مستند پر چالش و روشنگر به ما نشان می‌دهند که چگونه مستندسازی و روزنامه‌نگاری مستقل به مثابه روش‌هایی اصیل برای تحقیق در واقعیت می‌توانند به تقویت حقیقت منتهی شوند و امکان تحقق رفاه، آگاهی و آزادی را برای هر جامعه‌  نزدیک سازند.