ایران و روسیه در آستانه تجارت 10 میلیون تنی فرآورده‌های نفتی

گروه اقتصادی / ایران به لحاظ جغرافیایی و دارا بودن منابع و ذخایر بالقوه و بالفعل انرژی و معدنی، از ظرفیت‌های بسیار مناسبی برای صدور و سوآپ نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی به بازارهای مختلف منطقه و جهان برخوردار است. با در نظر گرفتن این ویژگی، طی یک سال اخیر حرکت در مسیر تبدیل کشور به هاب انرژی منطقه آغاز شد و در گام اول قرارداد سوآپ گاز ترکمنستان از خاک ایران به جمهوری آذربایجان امضا و اجرا شد. حالا در ماه‌های نخست سال دوم دولت، موضوع صادرات فرآورده‌ها، تهاتر و سوآپ از حوزه دریای خزر مطرح است که در این زمینه قرار است با شرکت‌های خارجی از جمله شرکت‌های روسی همکاری شود. به طوری که در دومین همایش اقتصادی خزر طی روزهای اخیر در این باره گفت‌و‌گوهایی میان مقامات ایران و روسیه شکل گرفت و در نهایت وزیر نفت با اشاره به سوآپ فرآورده‌های نفتی نظیر بنزین در دریای خزر و نیز تهاتر اقلام غیرنفتی با نفت عنوان کرد: «ایران و روسیه قادرند تا ۱۰ میلیون تن سوآپ فرآورده‌های نفتی و غیرنفتی داشته باشند که خوشبختانه تأسیسات زیربنایی آن وجود دارد.» جواد اوجی همکاری ایران با کشورهای حوزه خزر در موضوع نفت و گاز و انرژی را راهبردی خواهند و افزود: «قطع صادرات گاز روسیه به اروپا و تغییر شرایط بین‌المللی سبب شده ایران بتواند پل انتقال فرآورده‌های نفتی و گازی روسیه به سایر کشورها باشد و به قطب گازی منطقه تبدیل شود.»
کارشناسان و صاحبنظران معتقدند این اقدام ایران را به هدف خود یعنی تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه نزدیک می‌کند. علاوه‌بر اینکه ترانزیت و سوآپ نفت و گاز از روسیه، ایران را به هاب انرژی منطقه نزدیک می‌کند بلکه درآمدهای ارزی فراوانی نصیب کشور می‌کند.
مرتضی بهروزی فر، عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی به «ایران» می‌گوید: «هر گونه ارتباط با کشورهای منطقه مثبت ارزیابی می‌شود. اینکه ما بتوانیم اقتصاد کشور را به اقتصاد کشورهای دیگر گره بزنیم، مهم است. تفاهم با روسیه و کشورهای حاشیه خزر نیز چنین تعریف می‌شود.» بهروزی فر با پیچیده ارزیابی کردن تعاملات حوزه انرژی تأکید می‌کند: «گام برداشتن در راستای گسترش تعاملات حوزه انرژی منافع اقتصادی و سیاسی برای کشور به همراه خواهد داشت.»
جزئیات تعاملات حوزه انرژی با روسیه
ایران و روسیه هر دو ظرفیت‌های بسیار خوبی در حوزه نفت و گاز و پتروشیمی دارند. بواسطه همین ظرفیت، وزیر نفت می‌گوید که در این مدت نزدیک به ۴ میلیارد دلار قرارداد در بحث توسعه میدان‌ها و ۴۰ میلیارد دلار تفاهمنامه در حوزه احداث خطوط صادراتی گاز و واحدهای ال‌ان‌جی میان دو کشور امضا شده است. به عبارتی تعاملات با روسیه فراتر از موضوع تبادل انرژی، سوآپ و صادرات گاز، نفت و فرآورده‌های نفتی خواهد بود.
آن‌طور که اوجی بیان می‌کند، در بحث پتروشیمی نیز صادرات محصولات و کاتالیزها را ایران در تعامل با روسیه داشته است. در حوزه صادرات فرآورده‌ها و تهاتر و سوآپ از حوزه دریای خزر نیز با بعضی از شرکت‌های روس ‌کار آغاز شده و نزدیک به ۱۰ میلیون تن ظرفیت تهاتر و سوآپ و صادرات فرآورده‌های نفتی در حال اجراست.
البته همان‌طور که اشاره شد، این تعاملات به بحث صدور، تبادل و سوآپ نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی خلاصه نمی‌شود. شرکت ملی نفت ایران و گازپروم روسیه در ماه ژوئیه یادداشت تفاهم ۴۰ میلیارد دلاری امضا کردند که به توسعه میدان‌های گازی کیش و پارس شمالی، ۶ میدان نفتی، همچنین حفظ فشار در میدان پارس جنوبی کمک می‌کند. در عین حال، این سند شامل عملیات مبادله با گاز طبیعی و فرآورده‌های نفتی، اجرای پروژه‌های گاز مایع و ساخت خطوط لوله گاز صادراتی می‌شود. وزیر نفت می‌گوید: «برای روس‌ها قراردادهای توسعه میدان‌هایی در قالب‌ الگوی جدید قراردادهای نفتی و پیش خرید (OFF TAKE) را رونمایی کردیم که سرمایه‌گذار از همه ابعاد از سوی وزارت نفت و دولت جمهوری اسلامی بیمه و حمایت می‌شود. این نوع قراردادها برای سرمایه‌گذاران روس بسیار شیرین و جذاب است و خوشبختانه با توجه به اهمیت انرژی که امروز در دنیا همه به این آگاهی داریم فرصت طلایی را برای امضای قراردادهای دیگر با روس‌ها در حوزه انرژی به وجود آورده است.»
ایران پل انتقال انرژی منطقه
در روزهای اخیر پنج کشور حاشیه دریای خزر به‌عنوان بزرگترین دارندگان منابع گازی جهان، در مسکو گرد هم آمدند و همگی بر تقویت تعاملات و همکاری‌ها در حوزه انرژی تأکید داشتند. حتی ایران در همایش اقتصادی خزر، چهارمین پیشنهاد خود را به‌منظور توسعه همکاری‌ها در بخش انرژی ارائه داد و گزینه تشکیل «کمیته همکاری نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی کشورهای حاشیه دریای خزر» را روی میز قرار داد. همکاری ایران با کشورهای حوزه خزر در موضوع انرژی، راهبردی تلقی می‌شود و در همین راستا نه تنها نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی بلکه برای توسعه تبادلات برقی نیز برنامه‌ریزی شده است. موضوع ترانزیت برق در این زمینه از جمهوری آذربایجان و ترکمنستان به کشورهای دیگر از جمله روسیه مطرح است و مشاور وزیر نیرو در امور بین‌الملل می‌گوید: تلاش می‌شود اتصال شبکه برق کشورمان با روسیه از سمت شرق دریای خزر هم برقرار شود.
به گفته محمدعلی فرحناکیان، طرح اتصال شبکه برق کشورمان از سمت شرق دریای خزر طرحی است که امکان تبادل برق را در کشورهای عضو سازمان شانگهای فراهم‌تر می‌سازد. کشورهای عضو شوروی سابق بیشتر از نظر اتصال شبکه برق با یکدیگر امکان اتصال دارند و تنها لازم است خط سوم اتصال شبکه برق کشورمان با ترکمنستان که قبلاً خط دوم آن به بهره‌برداری رسیده بود، برقرار شود. اتصال شبکه برق با کشورهای شمالی نه تنها به پایداری شبکه بلکه به تحقق آرزوی دیرینه هاب انرژی نیز کمک خواهد کرد.


نگاه
ضرورت افزایش تعامل حوزه انرژی با کشورهای حاشیه خزر
*مرتضی بهروزی فر، عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی: هر گونه ارتباط با کشورهای منطقه مثبت ارزیابی می‌شود. اینکه ما بتوانیم اقتصاد کشور را با اقتصاد کشورهای دیگر گره بزنیم، مهم است.
*فریدون برکشلی، رئیس دفتر مطالعات انرژی وین: در فقدان سرمایه‌گذاری و دسترسی به فناوری‌های لازم در برداشت از ذخایر سهم ایران در خزر، مهم‌ترین اقدام ورود گسترده در بخش سوآپ نفت، گاز و تبدیل فرصت در امتیاز جغرافیای سرزمینی کشور برای جهش به‌سوی تبدیل شدن به یک کریدور امن انتقال انرژی است.
*سیدمحسن قمصری مدیر پیشین امور بین‌الملل شرکت ملی نفت: در شرایط کنونی ما باید به سمت تجارت فرآورده‌های نفتی همسایگان شمالی حرکت کنیم زیرا دیگر مشکلات تحریمی در این حوزه گریبانگیر ما نیست و سودآوری بیشتری نیز دارد.
*محمدرضا پورابراهیمی داورانی، رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی: با توجه به اتفاق‌های چند ماه اخیر و تغییر روابط اقتصادی کشور روسیه با کشورهای اروپایی، ظرفیت‌هایی تازه برای همکاری ایران و روسیه فراهم شده است و باید از آن استفاده کرد.