تفاوت هنر با حکمت

محسن نفر
ردیف دان، نوازنده و آهنگساز

​​​​​​​می‌گوییم هنرمند اگر ترفیع یابد مانند حکیم، فقط خوب می‌بیند. زیرا دیدن بدی و بدی‌ها، کمال و فضیلت نیست!چشم نیکو منظر، چشم با فضیلتی است. هر چه بینی، همان را وصف می‌کنی! اگر خوب بینی، خوب وصف می‌کنی! حکیم خوب می‌بیند. نه اینکه خوشبین باشد. خوب می‌بیند! واقعیت را درست می‌بیند. نیک و بد حادثه را واقعی می‌بیند. بر طبق حقیقت. تنها ظاهر وقایع را نمی‌بیند. باطن آنها را هم در نظر دارد. هرکس می‌تواند واقعیت را ببیند. ولی برطبق نظرخود، آن را وصف می‌کند نه بر طبق حقیقت! واقعیت، از هر منظری قابل وصف است. واقعیت، واحد است. اما تفسیر آن بی‌شمار. هرکس بنا بر فهم و دانش و ذائقه و تمایل خود، آن را تفسیر می‌کند. تفاسیر، هر کدام داعیه راهنمایی و دلالت دارند. اصلاً تفسیر، از ریشه فَسَرَ به معنای پرده‌برداری است! مفسر، هدفش پرده برداشتن از لایه‌های پنهان امر است. لایه‌هایی که از نظر پنهان است و در نظر نمی‌آید. مسلماً فهم واقعیت، بدون دانستن لایه‌های عمیق‌تر آن، فهم ناقصی است! فهم ناقص هم، فهم نادرستی است. فهم نادرست هم به بیراهه دلالت می‌کند. دلالت به بیراهه هم، گمراهی است. پس اگر تفسیر برای راهنمایی باشد، یعنی روشن کردن جنبه‌های زیرین و باطنی واقعیت. اگر آن جنبه‌ها، روشن نشود، واقعیت که امری ثابت و واحد است، غلط فهم می‌شود. حکیم آن لایه‌ها را می‌داند بلکه می‌بیند! به همه لایه‌های واقعیت، اشراف و احاطه دارد. اگر حقیقتی را ببینی، نمی‌توانی منکرش بشوی. علت اینکه حکیم در رأی و نظر ثابت قدم است، همین است که آن را می‌بیند نه اینکه فقط بداند. هنرمند با واقعیت روبه‌رو می‌شود و مواجهه خود را وصف می‌کند. از لایه‌های زیرین و پنهان آن بی‌خبر است. اگر آگاه شود، با حقیقت روبه‌رو می‌شود. «مطرب مهتاب روی آنچه شنیدی بگوی»
اگر به باطن واقعیت راه یابد، هم سطح حکیم می‌شود. هنرمندانی که به حکمت رسند، حکیم می‌شوند. بلکه برتر از حکیم! حکیم، در فهم و شناخت برتر است! هنرمند در وصف و بیان! حکیمی که هنرمند باشد، فهیمِ گویا و هنرمندی که حکیم است، گویایی فهیم است! پس واقعیت، ظاهر است و بطن آن حقیقت است. واقعیت، وجهه بصری حقیقت و حقیقت، وجهه نظری واقعیت است. اگر شما ببینی که عضو کسی جراحی می‌شود و ندانید که در اتاق جراحی است و تحت مداوای پزشک، فقط می‌بینی که آن عضو تخلیه شده است. اما اگر بدانی که عضو، فاسد و از کار افتاده است، ضرورت تخلیه آن توسط پزشک جراح فهمیده و تحسین می‌شود! پس آنچه رؤیت می‌شود، تخلیه عضو است ولی آنچه حقیقت است لزوم تخلیه آن است. اگر تنها واقعیت را ببینی، هر طور که می‌خواهی حکم می‌کنی! اما اگر حقیقت را بدانی، حکمِ به حق می‌کنی. حکمِ به حق، همان حکمِ بواقع است. اما حکمِ بواقع، حکمِ به ظن است! «هرکسی از ظن خود شد یار من / از درون من نجست اسرار من»
پس هنرمندی که به حکمت می‌رسد و حکیم می‌شود، توانایی دانا است و حکیمی که هنرمند است، دانایی توانا! هنر، توانایی است. مهارت و چیره دستی، توانایی است. حکمت، دانایی است. دانا، نه آن است که به ظاهر نائل آمده است. بلکه آن است که از آن فراتر رفته است. نیل به ظاهر، همگانی است. ظاهر، در دسترس همگان است. چیزی نیست که ازکسی مخفی باشد. هر آنچه می‌بینی، ظاهر است و هر آنچه ظاهر است، واقعیت است. باطن است که ظاهر نیست و هر آنچه باطن است، مخفی است. خفا، دانسته می‌شود! دانستنی است! حال حکیم، خفا را می‌داند بلکه می‌بیند. علاوه‌بر آنکه می‌داند، آن را می‌بیند. فرق حکیم و هنرمند، در دیدن باطن است. 
هر دو ظاهر را می‌بینند. هنرمند، ظاهر را می‌بیند و آن را توانا، وصف می‌کند. حکیم، ظاهر را می‌بیند و به باطن آن راه می‌یابد و به دیدن آن، توانا می‌شود! پس هر دو، در دیدن ظاهر، مشترکند. اما حکیم در دیدن باطن، توانا است و هنرمند، با سلوک، تنها می‌تواند باطن را بداند. اگر هنرمند، بتواند باطن را ببیند، حکیم است. هنرمند حکیم، افضل از حکیم است. زیرا حکیم، در وصف و بیان بسان هنرمند، توانا نیست.عجیب است.حکیم، که مقامش افضل از هنرمند است، چگونه ذیل آن قرار می‌گیرد؟! به همین گونه! به تفاوت توانایی وصف و بیانی که با هنرمند دارد. اگر هنرمند با سلوک به حکمت برسد، از حکیم برتر است. هنرمند حکیم، از حکیم برتر است. هم به لحاظ کمی و هم به لحاظ کیفی. حکیمانی که پرده بی‌ذوقی از مقابل روحشان کنار رفته، هنرمندانی ابدی‌اند. سنایی، نظامی، فردوسی، مولوی، حافظ... هنرمندانی حکیم‌اند که تا ابد برتارُک حکمت و هنر می‌درخشند و هنرشان فروغی جاویدان دارد و حکمتشان در هنری بی‌نظیر، تجلی یافته است.