بی‌تفاوت چون لانه زنبور در سقف

لیلا کردبچه
شاعر و منتقد
شعر، آیینه روح و شخصیت جامعِ شاعر است، و نه شخصیتی که در ارتباط با جامعه و محیط پیرامونش، و در تناسب با زمان و مکان می‌نُماید. در این نوع نگرش، آنچه ارزش دارد صمیمیتِ مواجهه شاعر با خویشتن است و صمیمیت او در ترسیم زوایای وجودی خودش، و «بی‌تفاوتی در نور زرد» چنین مجموعه‌ای است: صمیمی، صریح، بی‌تعارف و عمیق.«بی‌تفاوتی در نور زرد» چهارمین مجموعه‌شعر جواد گنجعلی است، پس از «چهارم‌شخص مفرد»، «دری بر پاشنه اندوه»، «پرچم سفید متأسف» و «صدای محزون موزیک در هدفن» و دربرگیرنده سروده‌هایی در فواصل سال‌های 1392 تا 1398 که توسط نشر نگاه منتشر شده است.
گنجعلی در این مجموعه نشان می‌دهد که در تداوم سنت شاعری خود در کتاب‌های قبل، همچنان شاعر تدوینگری نیست و فرآیند سرایش او بر خلق نخست‌باره تصاویر و سپس الحاق آنها به یکدیگر و خلق شاکله‌ای هدفمند اتکا ندارد، بلکه اشعار او در مجموعه اخیر نیز همچنان سالم و طبیعی خلق شده‌اند و دخل‌وتصرفِ ثانوی شاعر در شکل ابتدایی آنها بسیار اندک و حداقلی است.
دوگانگی ذهن و ضمیر انسان از بدو آفرینش، با تقسیم نیروهای حاکم بر جهان به دو نیروی خیروشر بروز یافته است و در عالم هنر این دوسویگی ذهن و ضمیر، دستمایه‌ای شده برای ورود مفاهیم و فضاهایی که به‌طور ویژه در شعر، اغلب منشعب به دو شاهراهِ تشبیه و تضاد شده‌اند؛ در مسیر «تشبیه» یا «این‌‌همانی»، شاعر را به نوعی بی‌تفاوتی دربرابر سرنوشتی محتوم کشانده‌اند و در مسیر «تضاد»، هنرمند را به تلاش برای آشتی‌دادن حواس متضاد و تلفیق طرفین متناقض: «دیدنت غم و شادمانی توأمان است»، «دوست‌داشتنِ تو/ تحمل زندگی را آسان کرده؛/ رنج توأمانِ دوری و دیدنِ آدم‌ها را»
از دیگر نمودهای بارز تلاش شاعر در این حوزه، تلفیق دو حس گوناگون در یک تجربه شاعرانه است؛ آنجا که «بردن نام» در حوزه شنیداری‌ها به «طعم شیرینِ» در حوزه چشایی‌ها مانند می‌شوند: «بردنِ اسم تو آنقدر دهانم را شیرین می‌کند/ که مورچه‌ها بعدِ مرگ/ نامت را از زبانم بگیرند و/ به لانه ببرند»
گنجعلی شاعری مضمون‌گراست و اساساً زمام اختیار شعرش را به‌دست زبان‌آرایی نمی‌دهد. شکل و شمایل صوری زبان شعر او، حاصل نگاه خاص او به محیط پیرامونش است و محصول تصادم منطقِ درهم‌جوش و ازهم‌گریزِ آن حادثه ذهنی که منجر به خلق شعرش شده، در گریز از منطق مستقیم و معتاد زبان. حرکتِ ملایم گنجعلی از شاعری با زبان فخیم خراسانی و توجهات زبانی محسوس در «دری بر پاشنه اندوه» به‌سمت شاعرِ شعرهای مضمون‌گرا و موقعیت‌محورِ «پرچم سفید...» و «صدای محزون...»، درنهایت به شاعری در «بی‌تفاوتی...» رسید که زبان را وسیله‌ای شکوهمند برای رسیدن به هدف می‌داند، و نه هدفِ غایی شعر. همین است که مخاطب با یافتن برخی کارکردهای زبانی در این مجموعه که اتفاقاً متکی بر ظریف‌ترین دقایق زبان‌آوری‌اند، به وجد می‌آید. به‌عنوان یک نمونه کوچک از این‌قبیل شگفت‌کاری‌ها، باید به دخل‌وتصرف ویژه او در سازه موسیقایی «ردالعجز الی ‌الصدر» اشاره کرد که شاعر در آن، به‌جای تکرار واژه پایانی سطر در ابتدای سطر بعد، به حذف آن واژه از انتهای سطر می‌پردازد، درحالی‌که آن واژه، هنوز در ذهن مخاطب درحال تکرار است، و او با نشاندنِ همان واژه در ابتدای سطر بعدی، و در یک موقعیتِ نحوی متفاوت، مخاطب را شگفت‌زده می‌کند: «بگذار اندوه‌مان را به رشته ابریشم بکشیم؛/ دوتا من.../ یکی تو.../ دوتا من.../ یکی.../ تو را صدا می‌زند...».
اگرچه در «بی‌تفاوتی...» نیز با اشعاری ساختمند از آن نوع که سطرهای پایانی شعرها قابل‌پیش‌بینی‌اند مواجهیم، امّا در کلیت این مجموعه غلبه با شعرهای ساختارگریز است که در آنها جای خالی برآوردنِ انتظارِ مخاطبِ معتاد به ساختارهای خط‌کشی‌شده را، عاطفه‌ای مواج و تخیلی بیقرار پُر کرده که راهِ هرگونه پیش‌بینی فرجامِ شعر را می‌بندد. این قبیل شعرها مثلِ پازل‌هایی نیستند که هربار قطعاتِ آنها را از هم بپاشیم و دوباره کنارِ هم بچینیم، باز همان نتیجه اولیه را به‌دست بیاوریم و پیش‌بینی مسیر ساختاری شعر، وقفه‌ای در لذت‌بردن از آن ایجاد کند، بلکه مخاطب را در مسیری می‌اندازند که انتظار آن را ندارد: «مردی که تو را دوست داشت/ زمخت بود و مغرور/ سرسخت و دشوار/ مردی که همه تصور می‌کردند سنگ است، / و عشق/ هزار یاقوت سرخ از او تراشید»؛ یعنی آنجا که مخاطبِ عادت‌ داده‌ شده به ساختارهای ازپیش‌آماده، منتظرِ «امّا»یی است تا مسیر تصویری شعر را عوض کند، با «واقعاً سنگ بود، امّا» مواجه می‌شود.
شعرهای این مجموعه مهر تأییدند بر اینکه گنجعلی هیچ اصرار و حتی تمایلی به رعایت جانب مخاطب ندارد و اگر پیش‌تر گاهی در «پرچم سفید متأسف»، نگران حوزه درک و دریافت مخاطب بود و خود را ملزم می‌کرد که گاهی چیزهایی را برایش توضیح دهد، حالا اگر توضیحی می‌دهد، درراستای شناسایی بیشترِ «منِ فردی»‌اش است که باعث می‌شود قدم‌های بلندتری به‌سمت خودش، تنهایی‌اش، دنیایش و معرفی زوایای این دنیا بر‌دارد، تا آنجا که حتی عاشقانه‌های این مجموعه هم، توصیف معشوق و موقعیت او نیستند، بلکه توصیفِ وضعیت شاعرند در مواجهه با مقوله عشق و فراق و تنهایی ازپس‌آینده آن‌: «بعد از تو/ دلم؛/ پستوخانه‌ای که به تاریکی خو کرد/ قفلی که کلیدش گم شد/ گویشی که مردم به فراموشی سپردند// بعد از تو/ دلم درخت سرگردانی در باد/ بوته تنباکو در تدخین/ مورچه‌ای با بار گندم در حصار آب» و این محوریت‌ دادن به «منِ فردی» شاعر تا آنجا پیش می‌رود که حتی وقتی از ساختار نحوی جمله‌ای انتظار می‌رود که پس از تشبیه «تو» به «باران»، به ادامه توصیفِ «تو» بپردازد، شاعر دوباره به شرح حال خودش برمی‌گردد و می‌گوید: «بارانی بودی که چون پنجره آهن، / مرا جَوید و خورد»، و هنگامی‌ که می‌خواهد شدت عشق را توصیف کند، وضعیت خودش را شرح می‌دهد: «از عشق تو/ به آوارگی پناه بردم؛/ چون بیمارانی که از شدت درد/ به مرگ پناه می‌برَند».
«زندگی» چیزی فراتر از محیطِ پیرامونِ ماست، بزرگ‌تر، مشوّش‌تر، خالی‌تر و غم‌انگیزتر، آنگاه که مفهوم خود را در تقابل با «مرگ» بازمی‌یابد. در چنین نگرشی، مرگ به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر زندگی، جزء لاینفک ذهنیت شاعر است و بسیار صریح و بی‌واسطه، با رویکردهای تجربی و تصویری متفاوت و متنوع بروز می‌یابد. یکی از این رویکردها در شعر گنجعلی، مرثیه‌سرایی است که گاهی صرفاً مویه بر فقدان کسی است، امّا اغلب با اتکا بر نگاهی عمیق و فلسفی، زندگی را زیر سؤال می‌برد. در «بی‌تفاوتی...» شیوه‌های گوناگون مردن، تنها وسیله‌هایی برای تحققِ مرگِ مقدرند، مانند «جنگ» که در ادامه تقدس‌زدایی از آن در «پرچم سفید...»، در «بی‌تفاوتی...» نیز همان کارکرد را دارد: «در جنگ کشته نشدی/ امّا گاهی به اینکه بیهوده مرده باشی، شک می‌کنم».
در این مجموعه برخورد شاعر با مرگ، برخورد با یک معضلِ زیستی نیست، مواجهه با واقعیتی محتوم و غیرقابل‌انکار و غیرقابل‌ اثبات است که وجود آن را تنها می‌توان به یاری شواهدی خارج از متنِ مرگ ثابت کرد: «تو مرده بودی/ و اندوه من/ بیش از گواهی فوت، این را اثبات می‌کرد».صداقت و صمیمیتی در شعرهای مرگ‌اندیش «بی‌تفاوتی...» هست که به‌وضوح با جنس صداقت و صمیمیت عاشقانه‌ها متفاوت است و حتی بلندتر بودن این شعرها هم تأکیدی است بر اینکه شاعر، حول‌محور این مضمون، حرف‌های بیشتری دارد.گنجعلی در «بی‌تفاوتی...» شاعری است با انفعالی محسوس و خودخواسته؛ انفعالی که گاه به واکنش دربرابر تحرکات روشنفکرانه و متظاهرانه و بی‌فایده روزگار می‌ماند و اغلب به تسلیم و رضا دربرابر تقدیر. این انفعال خودخواسته، از زوایای گوناگون منجر به خلق تصاویر گوناگونی شده است: شاعر گاهی بی‌علاقگی‌اش را نسبت به انجام هر عملی نشان می‌دهد: «گاهی پرنده‌ای می‌شوم/ که دوست ندارد به کوچ برود، / ببری که بره‌آهویی را/ در چند قدمی رها می‌کند»، گاهی بی‌تفاوتی‌اش را حتی دربرابر مرگ به تصویر می‌کشد: «مرگ/ آستینم را می‌کشد/ از تخت پائین می‌افتم/ و صفِ طویلی از مورچه‌ها/ دانه‌های یکسانِ تنهایی‌ را/ به خانه می‌برند»، گاهی پشیمانی‌اش را از اینکه به مسأله‌ای واکنش نشان داده ابراز می‌کند: «گاهی هم باید دردت را بریزی بیرون/ سرِ یک‌نفر داد بزنی/ بعد/ پشیمان شوی و در آغوشش بگیری...» و گاه از ابراز تمایلش به بازگشت به روزهایی می‌گوید که انفعالی شدید را تجربه کرده بوده: «این‌روزها چقدر دلم می‌خواهد برگردم/ به یونس تنهایی‌ام/ در شکم نهنگ».
گنجعلی در «بی‌تفاوتی...» اصرار دارد که بگوید دخیل در جریان تغییرات زندگی نیست، مثلاً می‌گوید این تو بودی که آمدی تا تغییرم بدهی: «باد دلتنگ آخر شهریور بودی؛/ دفعتاً آمدی/ لباس‌های پشمی را در گنجه جُستی/ و چون خزان از ساق‌هایم بالا خزیدی»  یا فراتر از آن، حتی می‌گوید آمدنِ تو و تلاش‌ کردنت هم نتوانست تغییری در روال عادی من ایجاد کند: «خندیدی/ بی‌آنکه بدانی حتی درخت توت/ نمی‌تواند/ تنهایی تلخ درّه‌ را پُر کند».
شاعر در ادامه تفهیم این انفعال خودخواسته، به‌وضوح می‌گوید که عاملِ چیزی نیست، کاری به کار جهان ندارد و مایل است که جهان نیز کاری به کار او نداشته باشد. ترجیح می‌دهد حتی نادیده گرفته شود و صدایش را هم نشوند: «ندیده بگیر مرا مثل ظرف‌های مس در پستو/ ندیده بگیر مرا چون خانه زنبور در سقف/ مثل زمانی‌که بندگان/ شکایت ظالم را به خدا می‌برند».سیر در دنیایی شگفت و وهم‌آلود، درک حضور دیگری، تغییرات اساسی در زاویه دید، محو و مبهم بودنِ وجه‌شبه در تشبیه‌ها و استعاره‌ها و ابهام علت در روابط علی‌ومعلولی، جزئی‌نگری و گونه‌های متفاوتِ ساختارگریزی، از دیگر مسائلی هستند که در مجموعه «بی‌تفاوتی در نور زرد» درخور بحث و بررسی عمیق‌اند و می‌توانند در مجالی دیگر مورد توجه قرار گیرند.